Thời gian qua, Bộ Y tế chủ động tham mưu, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 291/QĐ-TTg ngày 14/02/2026 phê duyệt "Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030" và mới đây nhất là Quyết định số 1116/QĐ-TTg ngày 22/6/2026 sửa đổi, bổ sung Chương trình Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030. Đây chính là kim chỉ nam quan trọng để tập trung giải quyết hai thách thức lớn của công tác dân số hiện nay: đó là nỗ lực đảm bảo mức sinh thay thế và chủ động thích ứng với già hóa dân số.
Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên đã nhấn mạnh như vậy tại Hội thảo chuyên đề công tác dân số năm 2026 khu vực phía Bắc, do Bộ Y tế tổ chức ngày 22/7 tại Phú Thọ.
Cần tầm nhìn chiến lược và các chính sách can thiệp kịp thời
Ông Đỗ Xuân Tuyên cho hay nhìn lại 6 tháng đầu năm 2026, mặc dù đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức cả về bối cảnh kinh tế-xã hội, nhưng công tác dân số đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Song song với việc hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, công tác xây dựng các đề án, chương trình mục tiêu chiến lược cũng đạt được nhiều kết quả quan trọng.
Theo báo cáo kết quả 6 tháng đầu năm 2/2 chỉ tiêu theo Nghị quyết số 01/NQ-CP, 01/01 chỉ tiêu cơ bản, và 5/7 chỉ tiêu chuyên môn ước đạt và vượt chỉ tiêu kế hoạch nhiệm vụ giao như chỉ tiêu Tuổi thọ trung bình: 74,8 tuổi; Tổng tỷ suất sinh (TFR): phấn đấu đạt 1,96 con/phụ nữ.
Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên phân tích, bên cạnh những kết quả quan trọng đó, công tác dân số vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức về quy mô, cơ cấu, chất lượng và phân bố dân số, tác động đến sự phát triển bền vững của đất nước. Trên phạm vi toàn quốc, mức sinh xuống thấp dưới mức sinh thay thế, giảm từ 2,11 con/phụ nữ (2021) xuống 2,01 con/phụ nữ (2022), 1,96 con/phụ nữ (2023), giảm thấp ở mức 1,91 con/phụ nữ (2024), tăng nhẹ 1,93 con/phụ nữ (2025). Hệ lụy của mức sinh thấp kéo dài sẽ dẫn đến thiếu hụt lực lượng lao động, suy giảm quy mô dân số.
Đặc biệt, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh đã từng bước được khống chế trên toàn quốc. Theo kết quả sơ bộ của Cục Thống kê thời điểm 01/4/2025, tỷ số giới tính khi sinh đạt 109 bé trai/100 bé gái, tiệm cận mục tiêu định hướng đến năm 2030, song kết quả này mới phản ánh xu hướng tích cực bước đầu và chưa thực sự vững chắc.
Thứ trưởng Bộ Y tế cũng chỉ rõ, quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau khi thực hiện Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội đã có những tác động trực tiếp đến tổ chức, nhân lực làm công tác dân số tại cơ sở. Đội ngũ cán bộ, cộng tác viên dân số mỏng, chưa được kiện toàn đầy đủ, kinh phí hoạt động tại nhiều địa phương còn hạn hẹp đã ảnh hưởng đến tâm lý và hiệu quả triển khai nhiệm vụ.
Ông Lê Thanh Dũng - Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế) cho hay trong 2 thập kỷ gần đây, Việt Nam luôn là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất trên thế giới. Năm 2024, dân số cao tuổi (từ đủ 60 tuổi trở lên) ở Việt Nam là 14,2 triệu người, chiếm 13,9% tổng dân số. Dự báo đến năm 2030 số người từ 60 tuổi trở lên sẽ chiếm 17% tổng dân số, xấp xỉ 18 triệu người.
"Điều này đòi hỏi tầm nhìn chiến lược và các chính sách can thiệp kịp thời để chủ động thích ứng với cấu trúc dân số mới, nhằm đảm bảo an sinh bền vững cho người cao tuổi trong tương lai," Cục trưởng Cục Dân số nhấn mạnh.
Triển khai hiệu quả Luật Dân số trong giai đoạn mới
Phát biểu tại Hội thảo, ông Nguyễn Huy Ngọc - Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ nhấn mạnh là địa phương có quy mô dân số lớn, địa bàn rộng, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số còn cao và điều kiện phát triển giữa các vùng còn chênh lệch, công tác dân số của tỉnh Phú Thọ vẫn đứng trước nhiều thách thức. Đó là những khó khăn như: duy trì mức sinh hợp lý, kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số, nâng cao chất lượng dân số đồng thời bảo đảm người dân được tiếp cận bình đẳng các dịch vụ dân số.
“Tỉnh Phú Thọ mới được hình thành trên cơ sở hợp nhất ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình, với quy mô dân số trên 4 triệu người. Đây là tiền đề quan trọng để phát huy tiềm năng, lợi thế phát triển. Tuy nhiên, quy mô dân số lớn, cơ cấu dân cư đa dạng và điều kiện phát triển giữa các vùng còn có sự khác biệt cũng đặt ra yêu cầu phải đổi mới tư duy, hoàn thiện chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về dân số, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới,” ông Ngọc cho hay.
Trong công tác dân số, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ nhấn mạnh ngay sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và sắp xếp tổ chức bộ máy, tỉnh Phú Thọ đã tập trung kiện toàn hệ thống quản lý nhà nước về dân số từ tỉnh đến cơ sở; duy trì ổn định mạng lưới cán bộ và cộng tác viên dân số. Đồng thời, tỉnh đã ban hành nhiều chương trình, kế hoạch và cơ chế nhằm cụ thể hóa các chủ trương của Trung ương, phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương.
Đặc biệt, theo ông Ngọc, Quốc hội đã ban hành Luật Dân số, tạo hành lang pháp lý quan trọng để chuyển mạnh tư duy từ dân số-kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển để giải quyết đồng bộ các vấn đề về quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong bối cảnh mới. Đây cũng là cơ sở để các địa phương tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, đổi mới phương thức quản lý và nâng cao hiệu quả công tác dân số.
Vì vậy, Ủy ban nhân dân tỉnh sẽ tập trung triển khai đồng bộ, hiệu quả Luật Dân số và các chủ trương của Trung ương như ưu tiên bố trí nguồn lực phù hợp; hoàn thiện cơ chế, chính sách; củng cố hệ thống tổ chức; nâng cao chất lượng đội ngũ làm công tác dân số từ tỉnh đến cơ sở. Đặc biệt, tỉnh Phú Thọ sẽ tăng cường phối hợp liên ngành, đẩy mạnh chuyển đổi số và huy động sự tham gia của toàn xã hội nhằm nâng cao chất lượng dân số, thích ứng với già hóa dân số và phát huy hiệu quả nguồn nhân lực phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của tỉnh.
Trước những thách thức về công tác dân số trong tình hình mới, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên yêu cầu cần đánh giá, chỉ rõ nguyên nhân của những chỉ tiêu chưa đạt hoặc đạt thấp, từ đó đề ra phương hướng, nhiệm vụ trọng tâm trong 6 tháng cuối năm 2026. Đặc biệt, đại diện sở y tế các tỉnh phía Bắc cần thảo luận, quán triệt các hướng dẫn của Trung ương để triển khai hiệu quả Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030 theo Quyết định số 291/QĐ-TTg và Chương trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi giai đoạn 2026-2030 theo Quyết định số 1116/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Bên cạnh đó, các địa phương tập trung đánh giá, báo cáo tình hình sắp xếp tổ chức bộ máy, những khó khăn của hệ thống cán bộ dân số cơ sở; từ đó đề xuất các giải pháp tháo gỡ vướng mắc.
Hội thảo là dịp để các địa phương trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ những cách làm hay, mô hình hiệu quả trong triển khai công tác dân số, mà còn là dịp quan trọng để cùng nghiên cứu, thảo luận các định hướng lớn nhằm triển khai hiệu quả Luật Dân số và các chủ trương của Đảng, Nhà nước về dân số và phát triển trong giai đoạn mới./.