Trong những ngày tháng Tám lịch sử, giữa nhịp sống hôm nay của phường Long An, tỉnh Tây Ninh, Nhà Tổng Thận vẫn lưu giữ ký ức về cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Tân An năm 1945.
Hơn 80 năm qua, công trình từng là trụ sở công khai đầu tiên của chính quyền cách mạng tỉnh Tân An vẫn gắn với một dấu mốc đặc biệt của lịch sử địa phương.
Dấu ấn lịch sử
Tên gọi Nhà Tổng Thận bắt nguồn từ ông Tổng đốc Thận, một quan lại triều Nguyễn từng sinh sống, làm việc tại đây. Từ tên gọi trong dân gian, công trình về sau được biết đến với tên Nhà Tổng Thận. Cùng với Nhà thuốc Minh Xuân Đường, sân vận động cũ và một số địa điểm khác, Nhà Tổng Thận góp phần tái hiện không gian lịch sử của mùa Thu năm 1945 trên vùng đất Tân An.
Tháng 8/1945, khi thời cơ tổng khởi nghĩa xuất hiện, Tân An có vị trí quan trọng bởi nằm ở cửa ngõ phía Tây Nam Sài Gòn, là đầu mối giao thông kết nối miền Đông với miền Tây Nam Bộ. Tại Hội nghị mở rộng của Xứ ủy Nam Kỳ ở Chợ Đệm, diễn ra từ ngày 18 đến 20/8/1945, các đồng chí lãnh đạo Tân An đề nghị được tiến hành khởi nghĩa sớm. Xứ ủy thống nhất chọn Tân An làm nơi khởi nghĩa thí điểm.
Chiều 22/8/1945, dưới sự lãnh đạo của tổ chức cách mạng, quần chúng nhân dân Tân An đồng loạt nổi dậy, nhanh chóng làm chủ các cơ quan trọng yếu của chính quyền cũ. Cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi, đưa Tân An trở thành một trong những địa phương giành chính quyền sớm ở Nam Bộ.
Sau thắng lợi, Ủy ban Cách mạng lâm thời tỉnh Tân An được thành lập do đồng chí Nguyễn Văn Trọng làm Chủ tịch. Nhà Tổng Thận được chọn làm trụ sở công khai đầu tiên của chính quyền cách mạng. Từ đây, công trình gắn với những ngày đầu xây dựng chính quyền mới và trở thành một địa chỉ quan trọng trong hệ thống di tích lịch sử của vùng đất Tân An.
Theo ông Nguyễn Tấn Quốc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa -Thể thao và Du lịch Tây Ninh, nhà nghiên cứu lịch sử địa phương, thắng lợi của Tân An có ý nghĩa đặc biệt đối với phong trào cách mạng ở Nam Bộ.
Giáo sư Trần Văn Giàu từng đánh giá, Tân An là địa phương đi đầu trong Cách mạng Tháng Tám ở Nam Bộ. Thắng lợi đó gắn với sự lãnh đạo của Xứ ủy Nam Kỳ, tổ chức cách mạng tại địa phương và sức mạnh của quần chúng nhân dân khi thời cơ xuất hiện.
Ông Nguyễn Tấn Quốc cho rằng, sự kiện để lại những bài học về chuẩn bị lực lượng, nắm bắt thời cơ và phát huy sức mạnh nhân dân. Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa là kết quả của quá trình xây dựng phong trào, củng cố tổ chức và tập hợp quần chúng qua nhiều năm.
Vùng đất Tân An không chỉ có Nhà Tổng Thận mà còn lưu giữ nhiều địa điểm gắn với phong trào cách mạng và những ngày đầu xây dựng chính quyền mới. Nhà thuốc Minh Xuân Đường tại số 17 đường Nguyễn Duy, phường Long An, bên ngoài mang dáng dấp một nhà thuốc Bắc nhưng từng là cơ sở bí mật của Tỉnh ủy Tân An. Nơi đây diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng, phục vụ công tác lãnh đạo phong trào cách mạng trong những ngày chuẩn bị Tổng khởi nghĩa.
Sân vận động cũ của tỉnh Tân An, nay là khu vực công viên phía trước trụ sở Ủy ban Nhân dân tỉnh, cũng gắn với một sự kiện đáng nhớ. Ngày 2/9/1945, Ủy ban Cách mạng lâm thời tỉnh Tân An tổ chức cuộc mít tinh lớn để chính quyền cách mạng ra mắt nhân dân.
Tại đây, nhân dân được thông báo về thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, chính quyền đã về tay nhân dân và những chủ trương của chính quyền cách mạng. Do điều kiện kỹ thuật lúc bấy giờ, việc tiếp sóng qua radio để nghe trực tiếp bản Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hà Nội không thực hiện được. Những nội dung quan trọng được thông tin đến đông đảo người dân tham dự.
Một công trình kiến trúc kiểu Pháp khác, nay là trụ sở Hội đồng Nhân dân tỉnh, cũng mang dấu ấn của những ngày đầu chính quyền cách mạng. Sau Cách mạng Tháng Tám, nơi đây từng được sử dụng làm trụ sở Quốc gia Tự vệ, tức cơ quan công an của tỉnh Tân An lúc bấy giờ.
Nhà Tổng Thận và Nhà thuốc Minh Xuân Đường được xếp hạng di tích cấp tỉnh, góp phần lưu giữ ký ức về cuộc khởi nghĩa và quá trình xây dựng chính quyền cách mạng trên vùng đất Tân An.
Theo ông Nguyễn Tấn Quốc, các di tích không chỉ có giá trị về lịch sử mà còn mang giá trị về kiến trúc. Công tác bảo tồn cần được đặt trong tổng thể phát triển đô thị, để những công trình cổ vừa giữ được ký ức lịch sử, vừa hài hòa với không gian đô thị mới.
Phát huy giá trị di tích trong đô thị mới
Bà Nguyễn Ngọc Hân, chuyên viên phụ trách di tích phường Long An cho biết: Khi giới thiệu Nhà Tổng Thận với học sinh, đoàn viên, thanh niên, điều quan trọng không chỉ là cung cấp thông tin về một công trình lịch sử mà còn giúp người trẻ hình dung không khí những ngày tháng Tám năm 1945. Qua đó, thế hệ trẻ hiểu vì sao Tân An được chọn làm nơi khởi nghĩa thí điểm và ý nghĩa của việc đặt trụ sở chính quyền cách mạng tại đây.
Theo bà Ngọc Hân, câu chuyện về di tích giúp thế hệ trẻ hiểu rằng, thắng lợi của cuộc khởi nghĩa không chỉ là điểm kết thúc mà còn mở đầu cho quá trình xây dựng chính quyền mới. Sự kiện cũng để lại những bài học về chuẩn bị lực lượng, nắm bắt thời cơ và phát huy sức mạnh đoàn kết của nhân dân.
Em Huỳnh Hoài Vũ, Bí thư Chi đoàn khu phố An Bình, phường Long An chia sẻ, tìm hiểu về Nhà Tổng Thận giúp đoàn viên, thanh niên thêm tự hào về những giá trị lịch sử được vun đắp qua nhiều thế hệ. Thế hệ trẻ có thể tiếp nối truyền thống từ những việc cụ thể như học tập, trau dồi kiến thức, tu dưỡng và rèn luyện đạo đức. “Em mong các bạn đoàn viên, thanh niên hãy là những người tiếp nối lịch sử, giữ gìn những giá trị lịch sử và văn hóa của quê hương để truyền lại cho thế hệ mai sau,” Hoài Vũ cho biết thêm.
Ông Huỳnh Trọng Nghĩa, người dân phường Long An cho hay, Nhà Tổng Thận là địa điểm có ý nghĩa đặc biệt đối với người dân địa phương. Công trình không chỉ lưu giữ dấu ấn kiến trúc xưa mà còn gắn với lịch sử đấu tranh cách mạng của quê hương. Việc gìn giữ, giới thiệu di tích giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử vùng đất Tân An và trân trọng những giá trị được các thế hệ trước để lại.
Hơn tám thập niên kể từ cuộc khởi nghĩa giành chính quyền, vùng đất Tân An đã có nhiều đổi thay. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, thành phố Tân An, tỉnh Long An được tổ chức thành phường Long An, thuộc tỉnh Tây Ninh. Không gian phát triển mới đặt ra yêu cầu vừa xây dựng đô thị hiện đại, vừa gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa đã được hình thành qua nhiều thế hệ.
Theo ông Nguyễn Tấn Quốc, phát triển đô thị cần đồng hành với bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Các di tích lịch sử trên địa bàn không chỉ có ý nghĩa giáo dục truyền thống mà còn có thể trở thành nguồn lực phục vụ phát triển du lịch nếu được bảo tồn và khai thác phù hợp.
Nhà Tổng Thận, Nhà thuốc Minh Xuân Đường và những địa điểm liên quan cần được nhìn nhận trong một không gian văn hóa, lịch sử thống nhất. Việc kết nối các di tích thành chuỗi điểm đến sẽ giúp người dân, học sinh và du khách tiếp cận lịch sử Tân An trực quan, sinh động hơn.
Bảo tồn không chỉ là giữ lại kiến trúc mà còn phải lưu giữ và kể lại những câu chuyện gắn với từng công trình. Khi được kết nối với không gian đô thị và đời sống đương đại, các di tích có thể trở thành những điểm nhấn văn hóa, góp phần tạo bản sắc riêng cho phường Long An.
"Nhà Tổng Thận vì thế không chỉ là một công trình cổ giữa đô thị đang đổi thay. Đây còn là nơi kết nối quá khứ với hiện tại, giúp câu chuyện về mùa Thu năm 1945 tiếp tục được kể lại cho các thế hệ hôm nay và mai sau," ông Nguyễn Tấn Quốc, cho biết thêm.
Giữ gìn Nhà Tổng Thận và những địa chỉ lịch sử trên vùng đất Tân An không chỉ là bảo tồn một công trình hay địa danh. Đó còn là lưu giữ ký ức về một thời khắc lịch sử, bồi đắp niềm tự hào và trách nhiệm cho thế hệ trẻ.
Từ những giá trị được trao truyền, lịch sử tiếp tục trở thành điểm tựa tinh thần trong quá trình xây dựng phường Long An, tỉnh Tây Ninh hiện đại, văn minh và giàu bản sắc văn hóa Việt Nam./.