Chiến tranh đã lùi xa, nhưng dưới những cánh rừng, triền đồi và vùng đất từng là chiến trường vẫn còn những người con của Tổ quốc chưa trở về.
Những lời kể của cựu chiến binh, ký ức của người dân và những dấu tích còn sót lại sau chiến tranh được nâng niu như những “sợi chỉ” dẫn đường, kết nối ký ức với hiện tại, nối những người đã hy sinh với gia đình đang mỏi mòn chờ đợi.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ vẫn được tiếp nối qua nhiều thế hệ bằng trách nhiệm và nghĩa tình của cả cộng đồng…
Từ lòng dân, những “người dẫn đường” xuất hiện
Chiến tranh đã qua đi, những cánh rừng từng tiêu điều, xác xơ bởi bom đạn nay đã xanh mướt trở lại. Nhưng dưới màu xanh bình yên ấy, vẫn có những người con ưu tú của Tổ quốc mãi mãi nằm xuống trên mảnh đất từng là chiến địa. Trong hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sỹ, mỗi dấu vết, mỗi manh mối, dù nhỏ bé đến đâu, đều có thể mở ra một cơ hội mới. Và trong hành trình ấy, không ít manh mối quý giá lại bắt đầu từ những người dân bình dị, hằng ngày gắn bó với từng cánh rừng, triền đất nơi từng diễn ra những trận chiến khốc liệt.
Đó là câu chuyện của ông Nguyễn Văn Thi (57 tuổi), xã Hiếu Giang, tỉnh Quảng Trị. Mỗi manh mối dù là nhỏ nhất cũng mở ra một cơ hội mới để tìm kiếm, đưa các liệt sỹ về với quê hương.
“Trong một chuyến đi làm rừng ở khu vực phía Tây của Bản Chùa, khi trong quá trình làm đất trồng tràm thì phát hiện một chiếc xẻng và một chiếc bát cơm B52. Thấy nghi vấn, tôi đào xuống sâu khoảng 1m thì phát hiện thêm hai đế giày bộ đội đã mòn. Ngay lập tức, tôi đã trình báo ngay cho chính quyền và lực lượng chức năng. Đầu năm 2026, các lực lượng chức năng đã tổ chức khai quật và phát hiện hai hài cốt liệt sỹ. Tôi rất vui vì mình góp được một phần nhỏ công sức để đưa các liệt sỹ trở về với quê hương,” ông Thi nhớ lại.
Đây không phải lần đầu ông Thi cung cấp thông tin về hài cốt liệt sỹ. Trước đó, vào tháng 9/2013, trong lúc đi chăn trâu tại khu vực xã Cồn Tiên, ông cũng đã phát hiện một bộ hài cốt cùng một số di vật như nhíp, bao thuốc lá, hộp quẹt lửa bằng nhôm...
Ông đã thu gom hài cốt cùng di vật rồi báo cáo và bàn giao cho cơ quan chức năng để làm thủ tục quy tập, đưa về Nghĩa trang liệt sỹ huyện Cam Lộ an táng.
“Không chỉ riêng tôi, mà bất cứ người dân nào trên xã Hiếu Giang này nếu phát hiện được thông tin đều sẽ báo ngay cho chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng. Bởi các anh đã hi sinh thì chúng ta mới được sống trong hòa bình, độc lập, tự do ngày hôm nay,” ông Thi chia sẻ.
Chiến tranh đã qua đi, có những người lính trở về nhưng trong ký ức của họ vẫn còn day dứt về những đồng đội đã ngã xuống mà chưa thể tìm thấy. Nỗi đau ấy, cùng tình đồng chí, đồng đội và trách nhiệm với những người đã hy sinh, trở thành động lực để các cựu chiến binh không ngừng lần tìm từng dấu vết, kết nối từng nguồn tin.
Cựu chiến binh Nguyễn Thanh Bình, phường Quảng Trị, là một trong những người như thế. Hơn 40 năm qua, ông đã cung cấp, kết nối thông tin về gần 2.500 liệt sỹ, trực tiếp tham gia tìm kiếm, quy tập hơn 100 hài cốt; trong đó 40 liệt sỹ được xác định danh tính, bàn giao cho gia đình đưa về quê an nghỉ.
Từng là chiến sỹ Tiểu đoàn 8 (K8), Tỉnh đội Quảng Trị, trực tiếp tham gia chiến đấu trong 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, dù tuổi tác đã cao nhưng bàn chân đi tìm đồng đội vẫn chưa một ngày dừng lại.
Trong căn nhà nhỏ, hàng trăm bộ hồ sơ, bản đồ cũ, sổ ghi chép về tên tuổi, đơn vị, quê quán, ngày hy sinh của các liệt sỹ được ông cẩn thận lưu giữ. Ngôi nhà cũng trở thành nơi tìm đến của nhiều gia đình liệt sỹ mang theo những tấm ảnh đã úa màu, những lá thư cũ, giấy báo tử và niềm hy vọng mong manh về người thân.
“Có thời điểm, tuần nào cũng có người đến. Có tuần bốn, năm đoàn từ ngoài Bắc vào, đông nhất gần 40 người. Họ vượt hàng trăm cây số chỉ mong tìm được người thân. Tôi có thông tin thì sẵn sàng cung cấp và tham gia hỗ trợ tìm kiếm hài cốt. Những người may mắn sống sót nhưng còn nhiều đồng đội đã vĩnh viễn nằm lại trên mảnh đất này. Có thể nói, đồng đội hy sinh để mình được sống. Vì vậy, tôi luôn tâm niệm phải nỗ lực tìm lại hài cốt đồng đội. Điều đó đã ăn sâu vào tim, vào máu của tôi,” ông Bình chia sẻ.
Góp nhặt từng dấu vết, nối dài hành trình tìm đồng đội
Tại xã Hiếu Giang, những nguồn tin từ nhân dân và cựu chiến binh đã góp phần quan trọng vào công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ.
Theo Hội Cựu chiến binh xã Hiếu Giang, trong những năm qua từ các nguồn tin do cựu chiến binh và người dân cung cấp, các lực lượng chức năng đã tìm kiếm, quy tập được khoảng 40 hài cốt liệt sỹ tại khu vực phía Tây Cam Tuyền cũ, Khe Tắt, phía Bắc điểm cao 544, Tây thôn Bản Chùa...
Chỉ riêng trong 6 tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng tiếp tục tìm được 7 hài cốt. Các vị trí được phát hiện gồm khu vực phía Tây Bản Chùa, phía Đông Bắc điểm cao 288...
Trong quá trình này, Hội Cựu chiến binh xã Hiếu Giang giữ vai trò kết nối, thu thập và xác minh nguồn tin; phối hợp với các lực lượng chức năng, chính quyền và người dân khảo sát thực địa, xác định vị trí, tổ chức cất bốc, quy tập và an táng hài cốt liệt sỹ.
Ông Nguyễn Thế Nhơn, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Hiếu Giang, cho biết xác định là nhiệm vụ trọng tâm, trong những năm qua Hội đã phối hợp với chính quyền, các ban, ngành, đoàn thể vận động hội viên và nhân dân cung cấp thông tin cho các đơn vị quy tập. Hiện nay, Hội cũng đang tiếp nhận một nguồn tin do một cựu chiến binh Mỹ cung cấp về một ngôi mộ tập thể tại khu vực núi Hồ Khê-Đá Bạc, với thông tin ban đầu có khoảng 186 hài cốt. Đơn vị vẫn đang cố gắng xác minh từng thông tin, bởi phía sau mỗi nguồn tin có thể là một người lính, một gia đình đã chờ đợi hàng chục năm. Nếu còn một manh mối, chúng tôi sẽ cố gắng lần theo để đưa các anh trở về...
Với gần 92.000 hội viên, Hội Cựu chiến binh tỉnh Quảng Trị đang là một lực lượng quan trọng trong hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ.
Theo đơn vị, từ năm 2022 đến nay, Hội đã ban hành 63 văn bản hướng dẫn, phát trên 23.000 phiếu cung cấp thông tin “Đi tìm đồng đội”; phối hợp cung cấp hơn 3.100 thông tin phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ. Hơn 100 cán bộ, hội viên còn trực tiếp tham gia dẫn đường, phối hợp tìm kiếm, qua đó góp phần quy tập được hàng chục hài cốt liệt sỹ.
Từ những ký ức tưởng như đã xa, những địa danh cũ, những trận đánh, vị trí đóng quân hay dấu tích còn sót lại, nhiều nguồn tin đã được kết nối, đối chiếu, giúp lực lượng chức năng từng bước xác định khu vực tìm kiếm. Mỗi nguồn tin, dù lớn hay nhỏ, đều có thể mở ra một hướng đi, một cơ hội để đưa thêm một người lính trở về.
“Chúng tôi không thể nào quên những đồng chí, đồng đội đã anh dũng chiến đấu, hy sinh trên các chiến trường nhưng đến nay vẫn chưa tìm được phần mộ, hoặc hài cốt chưa xác định được danh tính. Đó là trách nhiệm cao cả của những người còn sống đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Mỗi hài cốt liệt sỹ được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định là thêm một gia đình vơi đi nỗi day dứt, thêm một người con được trở về trong vòng tay của đất mẹ,” ông Trần Ngọc Sâm, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh tỉnh Quảng Trị chia sẻ.
Những nguồn tin từ cựu chiến binh và người dân chính là điểm khởi đầu quan trọng của mỗi cuộc tìm kiếm, giúp lực lượng quy tập có thêm cơ sở khoanh vùng, xác định những nơi các liệt sỹ có thể đã nằm lại.
Tuy nhiên, để một lời kể, một địa danh hay một dấu tích trở thành căn cứ cho cuộc tìm kiếm trên thực địa là cả một quá trình dài. Chiến tranh đã lùi xa, nhân chứng ngày càng ít, ký ức có thể phai mờ, địa hình cũng thay đổi theo thời gian. Vì vậy, mỗi nguồn tin dù nhỏ bé đều được các cán bộ, chiến sỹ Đội Quy tập hài cốt liệt sỹ Sư đoàn 968 (Quân khu 4) trân trọng, tiếp nhận, đối chiếu với nhiều nguồn tư liệu và khảo sát thực địa, bởi phía sau mỗi thông tin có thể là một người lính đang chờ được tìm thấy.
Trung tá Trần Trường Giang, Chính trị viên Đội Quy tập hài cốt liệt sỹ Sư đoàn 968 (Quân khu 4), cho biết: "Để tìm được một hài cốt liệt sỹ, chúng tôi phải kết hợp nhiều nguồn tin và nhiều phương pháp. Từ lịch sử các trận đánh, thông tin của các cựu chiến binh, người dân, chúng tôi khoanh vùng những khu vực từng diễn ra chiến đấu, các trạm phẫu, nghĩa trang hoặc nơi có khả năng an táng liệt sỹ. Đặc biệt, những dấu tích chiến tranh được người dân phát hiện trong quá trình canh tác, khai phá đất đai cũng là những manh mối rất quý giá."
"Chúng tôi đồng thời cũng tiếp nhận và đối chiếu với các nguồn tư liệu, thông tin từ phía Hoa Kỳ cung cấp nhằm xác định vị trí an táng ban đầu, từ đó tổ chức tìm kiếm. Được giao thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ là vinh dự nhưng cũng là trách nhiệm rất lớn."
Hành trình ấy có thể còn dài. Những cánh rừng, triền núi và vùng đất từng là chiến trường vẫn còn ẩn chứa những dấu tích chưa được gọi tên. Nhưng chừng nào còn những người đau đáu nhớ về đồng đội, còn những nguồn tin được trao đi và còn những bước chân lặng lẽ lần theo dấu vết năm xưa, hành trình tìm kiếm vẫn sẽ tiếp tục.
Bởi phía sau mỗi hài cốt được tìm thấy là một cuộc đời, một gia đình và một nỗi nhớ mong chờ đợi khôn nguôi trong nước mắt. Mỗi cái tên được xác định, mỗi người lính được đưa trở về sau hàng chục năm không chỉ khép lại một hành trình tìm kiếm, mà còn làm vơi đi nỗi đau của những người ở lại.
Đó là sự tri ân đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân, máu xương cho độc lập, tự do của Tổ quốc; là lời hứa của những người còn sống rằng những người đã ngã xuống sẽ không bao giờ bị lãng quên./.