Giữa đời sống đang đổi thay từng ngày, tiếng đàn Ra ngói của người Hrê vẫn lặng lẽ ngân lên ở một số làng quê vùng cao Quảng Ngãi. Chiếc đàn nhỏ bé không chỉ là nhạc cụ truyền thống mà còn từng là “ngôn ngữ” đặc biệt để trai gái gửi gắm tình cảm, để cộng đồng giao lưu và lưu giữ những ký ức văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Nhìn từ bên ngoài, nhạc cụ này không có gì cầu kỳ. Một thanh gỗ nhỏ, ở giữa gắn lưỡi kim loại mảnh, vậy nhưng khi được đặt lên môi và gảy đúng cách, nó tạo nên thứ âm thanh réo rắt, lúc gần như lời thì thầm, lúc ngân dài giữa không gian núi rừng.
Tiếng đàn Ra ngói gắn với người dân Hrê như một phần đời, từ những năm tháng tuổi trẻ, từ những đêm trai gái trong làng tìm đến nhau bằng tiếng đàn thay cho lời nói và nhớ những sinh hoạt cộng đồng mà Ra ngói từng hiện diện như một phần tự nhiên trong đời sống.
Chiếc đàn nhỏ và những câu chuyện tình của người Hrê
Trong đời sống truyền thống của đồng bào Hrê, Ra ngói từng xuất hiện trong nhiều dịp, từ lễ hội, ngày Tết, cưới hỏi đến những cuộc gặp gỡ bên ché rượu cần, tiếng đàn hòa cùng lời ca, tiếng hát dân gian, tạo nên không gian giao lưu gần gũi.
Nhưng có lẽ, nhắc đến Ra ngói, những người lớn tuổi trong cộng đồng vẫn nhớ nhất đến những câu chuyện tình của một thời.
Ở thôn Ba Thành, xã Ba Động, tỉnh Quảng Ngãi, già làng Phạm Văn Nguyên, 81 tuổi, vẫn giữ bên mình chiếc đàn Ra ngói-loại đàn môi quen thuộc của người Hrê. Già Phạm Văn Nguyên kể, ngày trước, khi một chàng trai có tình cảm với một cô gái, việc bày tỏ không đơn giản như ngày nay. Họ thường tìm đến tiếng đàn để thăm dò và gửi gắm tâm tình. Người con trai bắt đầu trước, cô gái đáp lại. Hai người ngồi đối diện, mỗi người một lượt đàn, rồi cứ thế xướng họa với nhau. Có những cuộc đối đáp kéo dài hàng giờ.
Điều thú vị là người Hrê không chỉ nghe tiếng đàn để thưởng thức âm nhạc. Họ còn tìm cách nhận biết tình cảm của người đối diện qua chính cách chơi đàn.
Nếu hai người có sự đồng điệu, tiếng đàn sẽ nối tiếp nhau. Ngược lại, nếu không hợp, cuộc đối đáp khó kéo dài. Những điều không thể nói trực tiếp được gửi qua nhịp đàn, qua cách giữ hơi và cách người chơi đáp lại âm thanh của nhau. Vì vậy, Ra ngói từng giữ một vai trò đặc biệt trong đời sống tình cảm của người Hrê. Nó giống như một thứ tiếng nói không thành lời, giúp những người trẻ tìm hiểu nhau trước khi đi đến một mối quan hệ sâu sắc hơn.
Ngày nay, cách giao duyên ấy không còn phổ biến. Những người trẻ có nhiều phương thức giao tiếp khác, còn những đêm ngồi đối diện nhau hàng giờ để nghe và đáp tiếng đàn gần như chỉ còn trong lời kể của những người lớn tuổi.
Thế nhưng, chính những câu chuyện đó cho thấy giá trị của Ra ngói không thể chỉ được đo bằng âm thanh. Đằng sau mỗi tiếng đàn là một tập quán giao tiếp, một cách ứng xử và một phần đời sống tinh thần của cộng đồng Hrê.
Để một thanh gỗ cất lên thành tiếng đàn
Ra ngói có cấu tạo đơn giản, nhưng làm được một chiếc đàn có âm thanh đạt yêu cầu lại không phải việc dễ dàng. Bộ phận quan trọng nhất là “lưỡi gà”-phần kim loại mỏng có khả năng rung, thường được làm từ thép hoặc đồng. Phần lưỡi này được đặt trên thân gỗ và quyết định trực tiếp đến chất lượng âm thanh.
Theo người dân Hrê, người làm đàn phải có kinh nghiệm để tạo được độ dày phù hợp. Lưỡi quá dày sẽ khiến âm thanh nặng, đục; ngược lại, nếu quá mỏng, tiếng đàn thiếu độ ngân và khó kiểm soát.
Không có máy móc hiện đại hay những thông số cố định để người làm đàn chỉ việc làm theo. Phần lớn kỹ thuật được truyền lại bằng kinh nghiệm. Người biết nghề phải tự cảm nhận độ mỏng, độ đàn hồi và thử âm nhiều lần mới có thể hoàn thiện. Đó cũng là lý do số người hiện nay có thể tự làm Ra ngói không nhiều.
Sau công đoạn chế tác là một quá trình khác khó không kém: học cách chơi. Người diễn tấu dùng một tay giữ phần gốc đàn, đưa lưỡi đàn đến gần môi nhưng không để chạm vào răng. Tay còn lại gảy nhẹ vào đầu đàn. Khi ấy, khoang miệng trở thành bộ phận cộng hưởng, giúp âm thanh từ lưỡi kim loại được biến đổi. Người chơi phải biết điều chỉnh hơi thở, môi, lưỡi và khoang miệng. Chỉ cần thay đổi cách giữ hơi hoặc vị trí môi, âm thanh đã có thể khác đi.
Điều này giải thích vì sao một chiếc đàn nhỏ lại đòi hỏi người chơi nhiều kỹ năng đến vậy. Âm thanh của Ra ngói không đơn thuần đến từ độ rung của lưỡi kim loại. Nó được tạo nên bởi sự phối hợp giữa nhạc cụ và chính cơ thể người diễn tấu.
Khi đã làm chủ được kỹ thuật, người chơi có thể tạo ra những âm thanh khác nhau, lúc trầm, lúc bổng, lúc kéo dài như một lời tâm sự. Chính đặc điểm này tạo nên nét riêng của Ra ngói so với nhiều loại nhạc cụ dân gian khác.
Khi không sử dụng, người Hrê thường cất đàn trong một ống nứa nhỏ. Cách bảo quản này giúp bảo vệ lưỡi đàn khỏi bị cong, hỏng và thuận tiện mang theo khi lên rẫy, xuống chợ hoặc đi sinh hoạt cộng đồng.
Giữ tiếng Ra ngói trước nguy cơ mai một
Nếu trước đây Ra ngói hiện diện khá thường xuyên trong đời sống người Hrê thì nay tiếng đàn đã thưa dần. Tại thôn Ba Thành, số người còn biết chế tác và chơi thành thạo chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Những người như già Phạm Văn Nguyên đang trở thành những người lưu giữ vốn tri thức mà nếu không được truyền lại, rất dễ thất truyền theo thời gian.
Sự thay đổi trong đời sống cộng đồng là một trong những nguyên nhân khiến Ra ngói không còn giữ vị trí như trước. Không gian giao lưu truyền thống thu hẹp, lớp trẻ ít có cơ hội tiếp xúc với nhạc cụ, trong khi việc học đàn đòi hỏi sự kiên trì.
Một người trẻ muốn chơi được Ra ngói không chỉ cần có chiếc đàn trong tay mà còn phải học cách giữ hơi, cách đặt môi, cách điều khiển lưỡi và khoang miệng. Muốn hiểu được những làn điệu đối đáp lại càng phải có thời gian tiếp xúc với những người biết đàn. Đây chính là thách thức lớn nhất đối với việc bảo tồn. Giá trị của Ra ngói nằm ở cả kỹ thuật diễn tấu và không gian văn hóa mà nó đại diện bởi nhạc cụ này từng gắn với đời sống giao tiếp, tình cảm và sinh hoạt cộng đồng của người Hrê.
Theo các chuyên gia đánh giá, với những đặc điểm riêng, Ra ngói có thể được nghiên cứu, lập hồ sơ đề nghị đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây sẽ là cơ sở để có thêm những giải pháp phù hợp trong việc bảo tồn, truyền dạy và phát huy giá trị của loại hình văn hóa này.
Tuy nhiên, để bảo tồn Ra ngói, việc ghi nhận giá trị mới chỉ là bước đầu, quan trọng hơn vẫn là tạo được môi trường để tiếng đàn tiếp tục tồn tại trong cộng đồng.
Các nghệ nhân cần có điều kiện truyền nghề cho lớp trẻ. Những đội văn nghệ ở thôn, làng có thể đưa Ra ngói vào hoạt động thường xuyên hơn. Các chương trình giao lưu, ngày hội văn hóa cũng có thể trở thành nơi để thanh thiếu niên tiếp cận với nhạc cụ truyền thống. Bởi một nhạc cụ sẽ khó có thể sống nếu chỉ được trưng bày hoặc trình diễn trong những dịp đặc biệt. Ra ngói cần được chơi trong đời sống, cần có người học và có người nghe.
Với già Phạm Văn Nguyên, giữ tiếng Ra ngói cũng là giữ lại một phần ký ức của chính mình và của cộng đồng. Ông không mong chiếc đàn trở thành thứ gì quá xa xôi hay chỉ được nhắc đến trong những hồ sơ di sản. Điều ông mong muốn giản dị hơn: sẽ có thêm những người trẻ muốn học cách làm đàn, muốn biết giữ hơi và muốn nghe thứ âm thanh mà cha ông mình từng sử dụng để hát, để giao lưu, để tìm hiểu nhau.
Bởi khi còn người cầm đàn lên, Ra ngói vẫn còn đời sống. Và khi tiếng đàn vẫn còn ngân giữa những ngôi làng Hrê, một phần ký ức văn hóa của cộng đồng ấy vẫn chưa bị lãng quên./.
Triển lãm văn hóa và sản phẩm tiêu biểu của tỉnh Quảng Ngãi 2026
Triển lãm “Sắc màu di sản văn hóa, sản phẩm OCOP và các hoạt động văn hóa nghệ thuật” chủ đề “Khám phá bản sắc - Kết nối biển rừng” diễn ra đến ngày 6/6, mở cửa miễn phí cho người dân và du khách.
