Ngày 1/8/2026 đánh dấu cột mốc tròn sáu năm Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam-EU (EVFTA) chính thức đi vào hiệu lực. Dù chỉ là một chương ngắn trong hành trình 36 năm thiết lập quan hệ ngoại giao song phương kể từ tháng 1/1995, EVFTA đã thành công chuyển hóa thiện chí chính trị thành hội nhập thương mại giá trị cao, củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và giúp Việt Nam bước vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Chiếm gần nửa kim ngạch thương mại 3 thập kỷ
Số liệu chính thức từ Tổng cục Hải quan và Cục Thống kê cho thấy rõ quy mô của quá trình hội nhập này. Tổng kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và EU đã vượt 900 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 1/1995 đến tháng 6/2026. Đáng chú ý, có tới 383,8 tỷ USD, tương đương 42,6% tổng kim ngạch của suốt ba thập kỷ, được tạo ra chỉ trong sáu năm sau khi EVFTA chính thức đi vào thực tiễn (từ tháng 8/2020).
Nhìn lại cột mốc quan trọng này, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), ông Bruno Jaspaert phân tích gần một nửa tổng kim ngạch thương mại ba thập kỷ qua giữa EU và Việt Nam diễn ra dưới khuôn khổ của EVFTA. Điều đó cho thấy sự gia tăng nhanh chóng của tốc độ hội nhập thương mại ngay khi các rào cản tiếp cận thị trường được tháo gỡ.
Ông Jaspaert nhấn mạnh, sáu năm trước, EVFTA mới chỉ là một cam kết chính trị đầy tham vọng, nhưng ngày nay, tác động của hiệp định đã hiện hữu và đo lường được khi tái định hình dòng chảy thương mại, bồi đắp niềm tin kinh doanh và đưa Việt Nam trở thành một trong những "neo kinh tế" quan trọng hàng đầu của châu Âu tại châu Á.
Bước sang năm thứ 7, Hiệp định EVFTA chạm đến cột mốc thuế quan hết sức ý nghĩa, đó là EU chính thức hoàn tất lộ trình tự do hóa thương mại, mở rộng cánh cửa miễn thuế cho 99% các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam.
Trên thực tế, phần lớn hàng hóa của Việt Nam đã và đang thâm nhập thị trường EU dưới các mức thuế ưu đãi khoảng 80% và cú hích xóa bỏ hoàn toàn thuế quan lần này sẽ tối đa hóa cơ hội tiếp cận thị trường cho các nhà sản xuất trong nước. Về phía Việt Nam, tiến trình cắt giảm thuế quan đối với hàng hóa EU sẽ tiếp tục được triển khai theo lộ trình trong 4 năm tới và hoàn thành vào năm 2030, đánh dấu tròn 10 năm EVFTA đi vào hoạt động.
Số liệu kinh tế ghi nhận từ nửa đầu năm 2026 cho thấy kim ngạch thương mại song phương đã chạm mốc 41,4 tỷ USD. Trong đó, Việt Nam xuất siêu 31,8 tỷ USD và nhập khẩu 9,7 tỷ USD từ châu Âu, mang về khoản thặng dư thương mại lớn lên tới 22 tỷ USD chỉ trong 6 tháng. Đáng chú ý, con số thặng dư nửa đầu năm nay thậm chí còn vượt qua cả mức thặng dư của cả năm 2019 (21,7 tỷ USD), thời điểm trước khi Hiệp định chính thức có hiệu lực.
Đánh giá về sức bật này, Phó Chủ tịch EuroCham, ông Jean-Jacques Bouflet (người từng tham gia trong đoàn đàm phán của EU trong các phiên thảo luận về EVFTA) cho rằng, EVFTA đã thiết lập một hệ sinh thái kinh tế mang tính bổ trợ sâu sắc, nơi mỗi bên đều tối ưu hóa sức mạnh nội tại để vươn lên. Dù vậy, dư địa để hợp tác sâu rộng hơn nữa vẫn còn rất lớn. Đại diện EuroCham khuyến khích Việt Nam tăng cường nhập khẩu các giải pháp công nghệ giá trị cao từ châu Âu nhằm phục vụ chiến lược hiện đại hóa công nghiệp và làm chủ chuỗi giá trị sản xuất.
Tháo gỡ rào cản kỹ thuật
Hiệu quả thực thi sau sáu năm của EVFTA thể hiện rõ qua mức độ tích cực mà các doanh nghiệp châu Âu hoạch định chiến lược hoạt động tại Việt Nam. Theo Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý 2 năm 2026 của EuroCham, 55% doanh nghiệp châu Âu tham gia khảo sát nhận định Việt Nam là trung tâm hoạt động cốt lõi hoặc địa bàn tăng trưởng trọng điểm, trong khi 22% khác xác định Việt Nam là một cấu phần quan trọng trong mạng lưới khu vực của họ. Việt Nam đã nâng tầm vị thế để trở thành nền tảng cạnh tranh cho chiến lược mở rộng dài hạn tại châu Á.
Trong số các doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam đang tích cực tham gia thương mại song phương, một nửa nhận được lợi ích trực tiếp từ các ưu đãi thuế quan của EVFTA. Hơn nữa, 33% áp dụng thuế suất ưu đãi cho ít nhất 1/5 tổng kim ngạch thương mại của họ và gần 20% áp dụng cho hơn một nửa dòng lưu chuyển thương mại. Đáng chú ý, 66% số doanh nghiệp này báo cáo những khoản tiết kiệm tài chính có thể đo lường được. Phần lớn đạt mức tiết kiệm từ 5-15%, trong khi 11% ghi nhận mức tiết kiệm vượt trên 30%.
Tuy nhiên, báo cáo chỉ ra khi các rào cản thuế quan dần được gỡ bỏ, sự phức tạp về thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ lại nổi lên thành những điểm nghẽn chính. Trong số các doanh nghiệp gặp vướng mắc khi tận dụng hiệp định, 50% chỉ ra công tác quản lý thuế nội địa, quy trình xử lý thuế phức tạp và cơ chế hoàn thuế VAT chậm trễ là những trở ngại cốt lõi. Ngoài ra, 33% đề cập đến sự phức tạp của Quy tắc Xuất xứ (RoO), thủ tục hồ sơ Chứng nhận Xuất xứ (C/O) và các yêu cầu xác minh khác nhau giữa các khu vực tài phán. Đối với 17% còn lại, chi phí tuân thủ vẫn quá cao so với mức tiết kiệm thuế biên có thể đạt được.
Để hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu vận hành trong các khuôn khổ pháp lý này, đại diện của EuroCham cho biết đã và sẽ tích cực đóng góp vào các cuộc đối thoại công-tư bằng công tác vận động chính sách dựa trên bằng chứng thực tế.
Nhìn về vai trò của Việt Nam trong không gian khu vực rộng lớn hơn, Chủ tịch Jaspaert nhấn mạnh sau khi quan hệ EU-Việt Nam được nâng cấp lên tầm Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 1/2026, EVFTA chính là nền tảng vững chắc cho một kỷ nguyên ngoại giao kinh tế hoàn toàn mới. Di sản của hiệp định không chỉ đo lường bằng kim ngạch thương mại, mà còn là những tiền lệ mà nó thiết lập.