Sau hơn 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg (từ năm 2014-2025), các lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ với 59.257 đối tượng, thu giữ hơn 110,18 triệu bao thuốc lá điếu, 388.196kg lá thuốc lá và 2,37 triệu đơn vị thuốc lá thế hệ mới. Kết quả này cho thấy những nỗ lực rất lớn của các lực lượng chức năng trong kiểm soát thị trường và bảo vệ hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp trong nước.
Tiếp cận “3 lớp”
Đầu tháng Tám, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia làm Trưởng đoàn đã làm việc với Ban Chỉ đạo 389 các tỉnh An Giang, Đồng Tháp và Tây Ninh về công tác chống buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá qua biên giới. Tại đây, các lực lượng chức năng đã chia sẻ nhiều kết quả đồng thời chỉ ra những khó khăn, bất cập đang đặt ra trong cuộc chiến chống buôn lậu thuốc lá.
Theo cơ quan chức năng, việc phòng, chống thuốc lá lậu hiệu quả cần có cách tiếp cận “3 lớp,” kết hợp kiểm soát từ ngoài biên giới, khu vực biên giới đến địa bàn nội địa, đồng thời ứng dụng công nghệ để giám sát cả hoạt động buôn bán, trao đổi, thanh toán trên không gian mạng.
Với sự vào cuộc đồng bộ của các lực lượng chức năng, địa phương, doanh nghiệp và Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, việc triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ (về tăng cường công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới) được kỳ vọng tạo chuyển biến mạnh mẽ trong công tác phòng, chống buôn lậu thuốc lá.
Theo ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, nếu chỉ tăng kiểm soát mà không giải quyết nguyên nhân kinh tế-xã hội, cuộc chiến chống buôn lậu sẽ khó có thể đạt kết quả bền vững. Do đó, ông cho rằng bên cạnh tăng cường kiểm tra, kiểm soát và xử lý nghiêm vi phạm, cần quan tâm đến giải pháp tạo sinh kế cho người dân khu vực biên giới. Việc hỗ trợ vốn, phát triển sản xuất, đào tạo nghề, tạo việc làm và ổn định thu nhập sẽ góp phần hạn chế việc người dân tham gia vận chuyển, mang vác, tiếp tay cho buôn lậu.
Theo báo cáo từ Ban Chỉ đạo 389, việc triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg không đơn thuần là tăng thêm các đợt kiểm tra, truy quét. Điểm cốt lõi là đổi mới phương thức quản lý, chuyển từ xử lý từng vụ việc sang nhận diện và triệt phá đường dây, đầu nậu, nguồn cung. Đặc biệt, bên cạnh việc kiểm soát trực tiếp còn kết hợp kiểm soát trên không gian số, các cơ sở dữ liệu riêng lẻ sẽ chuyển sang kết nối, chia sẻ giữa các lực lượng. Qua đó, góp phần bảo vệ nguồn thu ngân sách Nhà nước, quyền lợi doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh hợp pháp, việc làm của người lao động và xây dựng thị trường thuốc lá minh bạch, ổn định, cạnh tranh lành mạnh.
Thất thu ngân sách từ 4.000-5.000 tỷ đồng/năm
Ông Trần Lê Minh, Phó trưởng Ban thị trường Hiệp hội thuốc lá Việt Nam cho biết trong hai năm 2024 và 2025, toàn ngành đã nộp ngân sách trên 50.000 tỷ đồng. Trong khi đó, thuốc lá nhập lậu gây thất thu cho ngân sách khoảng 4.000-5.000 tỷ đồng mỗi năm. Đồng thời, việc mua bán, giao dịch các sản phẩm này còn gây thất thoát ngoại tệ khoảng 400 triệu USD.
“Với ngành thuốc lá hợp pháp, hoạt động trưng bày hiện được quy định theo hướng mỗi điểm bán được trưng bày một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Theo dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá 2026, toàn bộ hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá có thể bị cấm và tại điểm bán sẽ không còn hình ảnh hay sản phẩm thuốc lá nào được trưng bày,” ông Minh chia sẻ.
Ông Minh cho biết việc trưng bày là một trong những căn cứ để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm hợp pháp, song khi cấm toàn bộ hoạt động trưng bày, người tiêu dùng có thể không phân biệt được giữa sản phẩm hợp pháp và sản phẩm nhập lậu. Do đó, câu hỏi đặt ra cách thức hạn chế trưng bày nào vừa đạt được mục tiêu giảm tiếp xúc với thuốc lá, vừa phù hợp với năng lực kiểm tra và không làm phân tán nguồn lực đang cần tập trung cho đấu tranh chống thuốc lá bất hợp pháp?
Theo ông Minh, một lộ trình có thể đo lường thay vì áp dụng đồng loạt. Từ góc độ quản trị chính sách, một phương án có thể đưa ra thảo luận là áp dụng trước cách tiếp cận “cấm có mục tiêu.”
Thứ nhất, không để sản phẩm thuốc lá được trưng bày hướng ra bên ngoài cửa hàng hoặc tại các vị trí dễ tiếp cận, thu hút trẻ em, thanh thiếu niên và tiếp cận cộng đồng đồng thời đánh giá khả năng duy trì một mức nhận diện giới hạn bên trong điểm bán để phục vụ giao dịch kiểm chứng của người trưởng thành.
Thứ hai, một giai đoạn chuyển tiếp 18-24 tháng cũng có thể được cân nhắc để hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức tập huấn, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giúp các điểm bán thích ứng trước khi quy định được áp dụng trên diện rộng.
Thứ ba, cơ quan chức năng nên có thí điểm trước khi áp dụng toàn quốc. Bởi, một chính sách có khả năng giải quyết nhiều vấn đề cùng lúc mới có thể tạo ra hiệu quả bền vững cho sức khỏe cộng đồng, công tác quản lý thị trường và các khía cạnh kinh tế-xã hội khác./.
Ba tỉnh biên giới đề xuất giải pháp tăng hiệu quả chống buôn lậu thuốc lá
Sau nhiều năm xử lý hàng nghìn vụ vi phạm, An Giang, Đồng Tháp và Tây Ninh đề xuất bổ sung giải pháp quản lý phù hợp trước thủ đoạn buôn lậu ngày càng tinh vi và chuyển dịch lên không gian mạng.
