Ngày 27/8, Kiểm toán Nhà nước phối hợp với Bộ Công an, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao tổ chức Hội nghị trực tuyến phối hợp, chia sẻ kinh nghiệm trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí tiêu cực.
Phó Tổng Kiểm toán Nhà nước Doãn Anh Thơ nhấn mạnh thông qua Hội nghị này, các cơ quan không chỉ chia sẻ kết quả đạt được mà cả những khó khăn, hạn chế, những vấn đề còn khác nhau trong cách hiểu, cách xử lý. Đây là những thông tin rất có giá trị để các cơ quan cùng nhìn nhận đầy đủ hơn thực tiễn, từ đó tìm ra giải pháp phù hợp, khả thi và hiệu quả. Ông khẳng định Kiểm toán Nhà nước xác định việc tăng cường phối hợp với Bộ Công an và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao không chỉ là yêu cầu trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ mà còn là trách nhiệm chung nhằm góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí tiêu cực; Bảo vệ tài sản công, lợi ích của Nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Tội phạm “ẩn” mình
Thực tiễn cho thấy nếu chỉ nhìn nhận hành vi vi phạm ở biểu hiện bề ngoài sẽ rất dễ bỏ lọt bản chất của vụ việc. Tội phạm ngày càng “ẩn” trong các hoạt động kinh tế hợp pháp, hành vi được cài đặt ngay từ khâu hình thành quyết định, hợp thức hóa qua quy trình, hồ sơ, hợp đồng, chứng từ có hình thức hợp pháp. Các hành vi liên kết thành chuỗi khép kín từ can thiệp chính sách, thông đồng tạo lợi thế, đến hợp thức hóa hồ sơ và che giấu, tẩu tán tài sản.
Nhận diện các thủ đoạn, hành vi vi phạm chủ yếu trong công tác phòng, chống tội phạm về tham nhũng, lãng phí tiêu cực, ông Phạm Trường Giang, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát kinh tế (C03) Bộ Công an cho biết qua thực tiễn đấu tranh, Cục Cảnh sát kinh tế nhận thấy tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thể hiện ở nhiều hình thức khác nhau, như câu kết hình thành “nhóm lợi ích," thao túng ngay từ khâu xây dựng chính sách, quy hoạch hoặc thông thầu, sử dụng doanh nghiệp “sân sau," lợi dụng định giá tài sản, đầu tư công, hợp thức hóa hồ sơ và che giấu, phân tán tài sản…
Tính từ năm 2020 đến nay, toàn lực lượng đã phát hiện, khởi tố mới hơn 3.700 vụ án với 8.900 bị can phạm tội về tham nhũng, lãng phí tiêu cực; Tổng giá trị tài sản thu hồi trong các vụ án kinh tế, tham nhũng đạt trên 600.000 tỷ đồng. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Công an kinh tế đã phát hiện 3.706 vụ và 1.046 bị can về tội tham nhũng; kết luận điều tra, truy tố 256 vụ, 641 bị can.
Trong khi đó, ông Phạm Văn Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Công tố và kiểm sát điều tra án kinh tế, tham nhũng, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao, nhấn mạnh một số hành vi vi phạm liên quan đến lĩnh vực thuế và kế toán, như hành vi áp dụng hai hệ thống sổ sách kế toán; Hợp pháp hóa dòng tiền; Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp; Định hướng hoặc hợp thức hóa quyết định; che giấu quyền sở hữu và lợi ích thực tế; Cắt nhỏ giao dịch, sử dụng nhiều tầng trung gian để che giấu dòng tiền; lợi dụng cơ chế đấu thầu, đấu giá, đầu tư, mua sắm tài sản công; Lợi dụng chính sách, cơ chế đặc thù để tạo các lợi ích cục bộ…
Chia sẻ kinh nghiệm trong phát hiện và điều tra, xử lý các vụ án tham nhũng, kinh tế, chức vụ, ông Phạm Văn Dũng cho rằng điểm quyết định trong các vụ án kinh tế, chức vụ lớn là phải xác định “điểm nghi ngờ” ngay từ đầu, nhằm tìm ra điểm mấu chốt để mở ra vụ án. Cùng với đó, cần dựng lại toàn bộ đường đi của quyết định từ khi hình thành chủ trương cho đến khi quyết định được tổ chức thực hiện và lợi ích thực tế phát sinh, lấy dòng tiền và lợi ích thực tế làm một trong những trục chính của việc chứng minh.
Trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí tiêu cực, phòng ngừa phải đi trước xử lý, kiểm soát quyền lực phải gắn với trách nhiệm giải trình, chú trọng công tác cán bộ, tăng cường kiểm soát tài sản, thu nhập và lợi ích liên quan đồng thời tăng cường ứng dụng dữ liệu và công nghệ thông tin.
Nhận diện lãng phí, tiêu cực
Qua thực tiễn kiểm toán ngân sách địa phương, Kiểm toán trưởng Kiểm toán Nhà nước khu vực VI, ông Ngô Minh Kiểm cũng chia sẻ việc nhận diện các vấn đề lãng phí, tiêu cực. Trong quản lý thu ngân sách, lãng phí, tiêu cực thể hiện qua các hành vi, như xác định chưa đầy đủ các nguồn thu, chưa huy động toàn bộ nguồn thu ngân sách Nhà nước; Nợ thuế còn lớn, đặc biệt là nợ tiền sử dụng đất; Việc định giá, xác định giá đất còn nhiều bất cập…
Trong quản lý chi ngân sách và phân bổ vốn, lập phân bổ vốn chưa sát thực tế, không giải ngân hết, gây lãng phí nguồn lực; Bố trí kinh phí vượt nhu cầu; Nâng tổng mức đầu tư từ khâu lập dự án; chuyển nguồn ngân sách lớn (gồm đúng và không đúng quy định), không chi hết trong năm; Ứng vốn đầu tư quá hạn chưa thu hồi; ứng tiền nhưng nhà thầu không đủ năng lực, dẫn đến khó thu hồi; Chi sai nhiệm vụ, sai định mức, sai đối tượng; Mua sắm tài sản vượt nhu cầu, mua về không sử dụng hoặc không phù hợp thực tế; chi hỗ trợ không đúng đối tượng, không đảm bảo tiêu chí…
Về chi đầu tư xây dựng, việc đề xuất chủ trương đầu tư khi chưa làm rõ nhu cầu; Quy mô lớn so với thực tế; dự án chậm tiến độ, thi công dở dang kéo dài; Dự án hoàn thành nhưng ít sử dụng hoặc không sử dụng; Thiết kế chưa hợp lý, chưa tiết kiệm; biện pháp thi công chưa tối ưu; Mức giảm giá thầu rất thấp; “cài cắm” các tiêu chí không phù hợp để hạn chế cạnh tranh…
Để nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí tiêu cực qua kiểm toán ngân sách địa phương, ông Ngô Minh Kiểm đề xuất một số giải pháp, tập trung vào kiểm toán các vấn đề, lĩnh vực nhạy cảm dễ xảy ra tham nhũng, lãng phí tiêu cực; Chuyển từ kiểm toán từng nội dung cụ thể sang kiểm toán chuỗi quản lý nguồn lực; Tăng cường kiểm toán hoạt động và đánh giá hiệu quả, lãng phí; Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phân tích dữ liệu trong kiểm toán để xác định những vùng, nghiệp vụ cần tập trung kiểm tra; Nâng cao chất lượng xác định nguyên nhân và trách nhiệm; Nâng cao chất lượng kiến nghị và theo dõi thực hiện kiến nghị kiểm toán; Tăng cường phối hợp giữa Kiểm toán Nhà nước với các cơ quan kiểm tra, thanh tra và cơ quan bảo vệ pháp luật; Nâng cao năng lực và trách nhiệm nghề nghiệp của kiểm toán viên.
Bên cạnh đó, đại diện Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao đề xuất cần xây dựng cơ chế nhận diện sớm các lĩnh vực có nguy cơ tham nhũng cao, tập trung vào các lĩnh vực thường xuyên phát sinh lợi ích kinh tế lớn, như đất đai, tài chính-ngân hàng, đầu tư công, đấu thầu, mua sắm công, quản lý tài sản công, cổ phần hóa, quản lý vốn Nhà nước tại doanh nghiệp, khai thác tài nguyên.
Đáng chú ý, các đại biểu đề xuất tăng cường cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin giữa Kiểm toán Nhà nước, Bộ Công an và Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao, qua đó kịp thời phát hiện dấu hiệu vi phạm, xác định hậu quả và ngăn chặn việc tẩu tán tài sản.
Trong đó, Phó Cục trưởng C03, Bộ Công an đề xuất thiết lập cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin định kỳ và đột xuất giữa ba cơ quan ngay từ khâu nhận diện rủi ro, không chờ đến khi có vụ việc. Trên cơ sở kết quả điều tra và công tác nắm tình hình, Cơ quan điều tra cung cấp cho Kiểm toán Nhà nước phương thức, thủ đoạn phạm tội mới và danh mục các lĩnh vực nhạy cảm, rủi ro cao để Kiểm toán Nhà nước tham khảo khi xây dựng kế hoạch kiểm toán và xác định trọng yếu, rủi ro kiểm toán.
Bên cạnh đó, Kiểm toán Nhà nước cần nghiên cứu tăng cường kiểm toán ngay từ đầu đối với các dự án lớn, trọng điểm, từ khâu chuẩn bị đầu tư và trong quá trình thực hiện theo phương thức "vừa làm vừa kiểm toán" và kiểm toán đột xuất, chuyên đề khi có thông tin, dấu hiệu bất thường; chuyển mạnh từ hậu kiểm khi công trình đã hoàn thành, hậu quả đã xảy ra, sang chủ động phát hiện, cảnh báo, kiến nghị khắc phục sơ hở ngay khi vi phạm mới manh nha.
Cùng với đó, ông Phạm Trường Giang đề xuất các cơ quan cần vận hành hiệu quả cơ chế “chuyển giao thông tin sớm” theo Thông tư liên tịch số 01/2025 do Kiểm toán Nhà nước chủ trì. Ngay trong quá trình kiểm toán, khi phát hiện dấu hiệu lập khống hồ sơ, nâng giá bất thường, thông thầu, bất minh về dòng tiền, đề nghị Kiểm toán Nhà nước không chờ kết thúc cuộc kiểm toán và phát hành báo cáo, mà chủ động trao đổi ngay thông tin, tài liệu với Cơ quan điều tra để kịp thời áp dụng các biện pháp nghiệp vụ, ngăn chặn việc tiêu hủy chứng cứ, tẩu tán tài sản. Ở chiều ngược lại, Cơ quan điều tra có trách nhiệm phản hồi đầy đủ, đúng hạn kết quả xử lý kiến nghị của Kiểm toán Nhà nước./.