Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Ngô Mạnh Hà cho biết nguồn nước trên nhiều sông, suối đang có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm trong bối cảnh El Nino tác động rõ nét, trong khi lượng mưa được dự báo có thể thiếu hụt 10-40%, xâm nhập mặn xuất hiện sớm và lấn sâu.
Những diễn biến trên đặt ra nguy cơ gia tăng hạn hán, thiếu nước, suy giảm lượng nước tích trữ tại các hồ chứa và tác động trực tiếp tới an ninh nguồn nước trong mùa khô 2027. Do đó, giải pháp trọng tâm là cần chủ động từ sớm, từ xa, không chờ đến khi xảy ra thiếu nước mới ứng phó.
Nguồn nước suy giảm, rủi ro thiếu hụt gia tăng
Thông tin tại Họp báo thường kỳ do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức sáng nay (16/9), ông Ngô Mạnh Hà cho biết Việt Nam có nguồn nước mặt tương đối dồi dào với 3.450 sông, suối có chiều dài từ 10 km trở lên, tổng lượng dòng chảy hằng năm khoảng 844 tỷ m³, tập trung chủ yếu tại 13 lưu vực sông lớn.
Tuy nhiên, nguồn nước các lưu vực sông phân bố không đều theo không gian và thời gian. Đáng lưu ý, 5/13 lưu vực phụ thuộc vào nguồn nước từ ngoài biên giới.
Ông Hà cũng cho biết toàn quốc hiện có khoảng 6.733 hồ chứa thủy lợi với tổng dung tích trữ khoảng 15,2 tỷ m3 và khoảng 705 hồ chứa thủy điện với tổng dung tích khoảng 55 tỷ m3 đang vận hành. Trong đó, chỉ 137 hồ chứa lớn (gồm thủy lợi, thủy điện) vận hành theo Quy trình vận hành liên hồ chứa trên 11 lưu vực sông với tổng dung tích khoảng 54,6 tỷ m3, dung tích hữu ích khoảng 37,2 tỷ m3.
Đối với nước dưới đất, tổng trữ lượng tiềm năng khoảng 91 tỷ m³/năm. Tuy nhiên, ông Hà cho biết theo số liệu thống kê hiện trạng nguồn nước, từ tháng 5/2026, nguồn nước trên đa số các sông, suối đã bắt đầu chịu ảnh hưởng của El Nino và có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm.
Dòng chảy giai đoạn từ tháng 6-8 đã bị ảnh hưởng rõ nét hơn, hầu hết dòng chảy trên các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn đều thấp hơn từ 10-75% so với trung bình nhiều năm (trừ lưu vực sông Hồng, dòng chính sông Mã có mức cao hơn).
“Dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt 10-40%, đồng thời xâm nhập mặn xuất hiện sớm và lấn sâu. Xu hướng thiếu hụt nguồn nước như hiện tại tương đồng với diễn biến nguồn nước các năm 2015 và 2019 là hai năm chịu ảnh hưởng lớn bởi trung bình nhiều năm,” ông Hà nhấn mạnh.
Dẫn bài học từ các mùa hạn 2015-2016 và 2019-2020, ông Hà cho biết rủi ro bắt đầu từ cuối mùa lũ và nguồn nước các sông, suối, hồ chứa trên các lưu vực sông lớn có nguy cơ xảy ra thiếu hụt lượng nước tích trữ các hồ. Trong đó, với mức thiếu hụt dòng chảy trong các tháng mùa lũ so với trung bình nhiều năm, đặc biệt là trên các lưu vực sông khu vực miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ thì nguy cơ cao các hồ chứa sẽ không thể tích đủ nước để cấp cho mùa cạn.
Rủi ro tiếp theo là thiếu hụt dòng chảy trên các sông. Việc thiếu hụt lượng mưa và mùa mưa kết thúc sớm còn gây suy giảm dòng chảy trên các sông, suối trong các tháng mùa cạn. Trong đó, các sông, suối khu vực miền Trung, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ có mức thiếu hụt cao (trên 40%); đặc biệt một số sông, suối có mức thiếu hụt rất cao (trên 60%) như sông Kôn, sông Ba.
Ông Hà cũng lưu ý, khi El Nino xảy ra, với mức thiếu hụt dung tích tích trữ cuối mùa lũ tại các hồ chứa (74% hồ thủy điện thiếu hụt từ 15-80% và 40% hồ thủy lợi thiếu hụt từ 20-87%) và kết hợp với suy giảm dòng chảy các tháng mùa cạn (nguy cơ thiếu hụt 15-78% so với trung bình nhiều năm) sẽ càng làm gia tăng nguy cơ mất an ninh nguồn nước trên các lưu vực sông và trên phạm vi cả nước.
Chủ động từ sớm, điều hòa nguồn nước hợp lý
Trước nguy cơ hạn hán và thiếu nước, ông Ngô Mạnh Hà nêu ra một số biện pháp chính cần tập trung thực hiện. Đầu tiên là cần theo dõi chặt chẽ, cập nhật thường xuyên các bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn; tăng cường dự báo, cảnh báo cho các khu vực có nguy cơ xảy ra hạn hán, thiếu nước, nhất là khu vực Miền Trung, Tây Nguyên, sông Cửu Long.
Tiếp theo là chủ động tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện (tùy theo từng lưu vực sông) ngay từ mùa lũ để chủ động nguồn nước điều tiết tiết kiệm cho mùa khô năm 2027. Trong đó ưu tiên cao nhất cho nhu cầu sinh hoạt như: Vận hành linh hoạt hồ chứa thủy lợi, thủy điện, linh hoạt vận hành liên hồ chứa để vừa tham gia phòng lũ, bảo đảm an toàn cho hạ du, vừa chủ động tận dụng tích nước ngay trong các tháng mùa lũ; kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo ủy ban nhân dân các tỉnh trên 10 lưu vực sông căn cứ diễn biến thời tiết, xem xét, quyết định việc tích nước sớm các hồ chứa thuộc quy trình vận hành liên hồ chứa.
Ông Hà cũng đề cập đến giải pháp sớm công bố kịch bản nguồn nước trên các lưu vực sông để làm cơ sở xây dựng, triển khai phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn trên các lưu vực sông; xây dựng phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước đối với các lưu vực sông mà kịch bản nguồn nước nhận diện ở trạng thái thiếu nước, thiếu nước nghiêm trọng.
Cùng với đó là chủ động xây dựng kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ, cắt giảm diện tích canh tác; điều chỉnh chế độ khai thác nước đối với các công trình ở hạ du các hồ chứa thủy điện nhằm tận dụng tối ưu nguồn nước trong trường hợp các hồ chứa thủy điện phải vận hành đảm bảo an ninh, an toàn hệ thống điện; điều chỉnh nhiệm vụ đối với các hồ chứa thủy lợi hiện có mà chưa khai thác hết khả năng tích trữ nước của công trình, ưu tiên cấp nước phục vụ sản xuất, dân sinh trong khu vực...
“Đặc biệt là xây dựng phương án chủ động ứng phó với nguy cơ thiếu hụt nguồn nước về các hồ chứa thủy điện trong các tháng cuối năm 2026, đầu năm 2027, để điều tiết cấp nước hạ du trong mùa khô năm 2027, nhất là nước sinh hoạt ở khu vực miền Trung và Đông Nam Bộ,” đại diện Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước./.