Ấn nút trên chiếc máy điện thoại điều hành chạy tàu để ngay trước mặt, anh Vũ Đình Thành, chuyên viên điều độ chạy tàu tuyến Vinh-Đồng Hới của Trung tâm điều hành vận tải đường sắt (Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam) vội vã trao đổi với trực ban chạy tàu tại ga Vinh về việc cho đoàn tàu SE3 chạy vào khu gian, tàu hàng HH1 giãn cách và chờ tại ga kế tiếp để đảm bảo an toàn.
“Đặc thù điều độ chạy tàu luôn căng thẳng đầu óc, đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối để có những chuyến tàu đúng giờ, thông suốt và an toàn,” anh Thành nói.
Không có chỗ cho những chỉ lệnh sai sót
Dùng bút bi kẻ một đường thẳng vào khung ô trên tờ giấy khổ A2 về biểu đồ chạy tàu trong khu gian phụ trách, trong đó hiển thị ký hiệu, vị trí mác tàu đã thông qua ga, anh Thành bảo, mỗi ô trên khổ giấy A2 này được lên mã số ký hiệu đoàn tàu, chia làm quãng thời gian 10 phút để các tàu tránh nhau qua mỗi ga.
“Do các tàu chạy với tốc độ khác nhau nên nhân viên điều độ phải tính toán sao cho phù hợp với thời gian thực tế. Đối với tàu khách, sẽ dùng bút màu đỏ, tàu hàng màu xanh. Khi tàu chưa đi qua, sẽ biểu thị bằng bút chì, tàu qua ga rồi mới ‘lên màu’ bằng cách tô lại biểu đồ tàu chạy bằng bút màu,” anh Thành chia sẻ.
Có thâm niên 5 năm làm điều độ chạy tàu tuyến, để ngồi vào vị trí này, anh Thành đã gắn bó 12 năm làm việc tại Ga Gia Lâm, trải qua đầy đủ các công việc, nhiệm vụ từ thấp đến cao như: nhân viên gác ghi, ghép nối, trưởng dồn, trực ban chạy tàu nhằm hiểu biết về các công việc thực tế ở hiện trường.
Để trở thành một điều độ chạy tàu, nhân viên phải có bằng tốt nghiệp cao đẳng đường sắt trở lên về chuyên ngành vận tải đường sắt; có ít nhất một năm làm chức danh trực ban chạy tàu hoặc điều độ ga; phải tiếp tục tập nghề 3 tháng ở bộ phận điều độ mới có thể chỉ đạo các ga thực hiện kế hoạch chạy tàu, tạo thuận lợi cho công tác điều độ chạy tàu.
Theo anh Thành, ngành đường sắt luôn có đặc thù về vị trí công việc nên phải trải qua hết các nhiệm vụ từ thấp đến cao. Nghề này đòi hỏi phải có sức khỏe. Nhân viên điều độ chạy tàu tuyến làm việc 24/24h, chia theo ca kíp, trong đó nếu làm 12 tiếng ban ngày được nghỉ 24 tiếng, còn làm 12 tiếng ban đêm sẽ được nghỉ 48 tiếng. Đây là công việc được coi là ngành nghề đặc thù, có phụ cấp lao động nặng nhọc loại 5 (cao nhất trong mức xếp loại lao động nặng nhọc của Luật Lao động), không tuyển dụng nhân viên nữ. Sau một thời gian làm việc, sức khỏe bị ảnh hưởng nhiều nên chỉ đến 55 tuổi đã phải nghỉ hưu.
“Điều độ chạy tàu phục vụ công tác vận chuyển hàng hóa, hành khách, điều hành đoàn tàu. Công việc là chỉ huy điều hành chạy tàu theo đúng kế hoạch, đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, nhận thông báo giờ tàu qua từ các ga để bố trí kế hoạch tránh tàu cho hợp lý, phổ biến kế hoạch chạy tàu xuống các ga, đình chỉ chạy tàu tạm thời nếu xét thấy có nguy cơ mất an toàn chạy tàu... Trong các trường hợp tai nạn, sự cố, người điều độ chạy tàu là người tổng chỉ huy, huy động các lực lượng để giải quyết,” anh Thành chia sẻ.
Anh Nguyễn Văn Hưởng, nhân viên điều độ chạy tàu tuyến Thanh Hóa-Vinh cho biết chỉ huy điều hành chạy tàu trên đường sắt là một khâu trong lĩnh vực điều hành vận tải, có tác động rất lớn đến việc đảm bảo an toàn chạy tàu của ngành Đường sắt. Đây là công việc phức tạp với khối lượng công việc lớn, luôn căng thẳng do đòi hỏi độ tập trung cao độ, chính xác tuyệt đối nhằm đảm bảo an toàn chạy tàu, mặc dù đường sắt Việt Nam với hạ tầng công nghệ lạc hậu, điều hành chạy tàu càng gặp nhiều khó khăn.
“Những ai đã chọn nghề này thì phải có thần kinh ổn định. Khi xảy ra sự cố về tai nạn đường sắt, mưa lũ làm hủy chuyến, hay một tàu chạy lệch khoảng 10 phút mà không tập trung điều chỉnh kịp thời sẽ làm chậm các chuyến tàu khác, các ga sẽ không biết kế hoạch thực hiện chạy tàu, gây rối loạn xô lệch biểu đồ chạy tàu nên lúc nào cũng phải bám đường, tập trung cao độ,” anh Hưởng nói.
Luôn giữ huyết mạch đường sắt thông suốt
Ông Đỗ Viết Hoàn, Giám đốc Trung tâm điều hành vận tải đường sắt (VNR) cho biết việc xây dựng kế hoạch chạy tàu hàng ngày phải căn cứ vào biểu đồ chạy tàu, hành trình thực tế của đoàn tàu, trong đó nắm vững tình hình các toa xe đang chạy trên đường, bốc xếp dỡ tại ga, hàng hóa chuyên chở, các yêu cầu của các Công ty cổ phần vận tải đường sắt, Công ty cổ phần đường sắt, kế hoạch vận dụng đầu máy, toa xe…
“Công tác điều hành vận tải quyết định tương đối lớn đến hiệu quả sản xuất kinh doanh, các chỉ tiêu kinh tế, kỹ thuật như thời gian quay vòng đầu máy, toa xe, sản lượng, doanh thu… bởi một phương án bố trí không hợp lý hoặc bỏ sót công việc sẽ ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả sản xuất kinh doanh,” ông Hoàn nhấn mạnh.
Theo ông Hoàn, trong các trường hợp xảy ra tai nạn, sự cố, người điều độ cần phải có phản ứng nhanh nhạy, kịp thời xử lý mọi tình huống xảy ra, phối hợp với các đơn vị liên quan để đưa ra phương án hợp lý nhất, ít ảnh hưởng đến chạy tàu nhất.
“Nếu trên đường gặp tai nạn, sự cố gây gián đoạn giao thông đường sắt, người điều độ phải nắm chắc quy định, nguyên tắc để chỉ huy các lực lượng ứng phó kịp thời và đúng đắn, nhanh chóng cứu viện phục hồi giao thông nhanh nhất, điều chỉnh lại kế hoạch di chuyển của tất cả các đoàn tàu,” Giám đốc Trung tâm điều hành vận tải đường sắt cho hay.
Ông Nguyễn Quốc Vượng, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam khẳng định ngành Đường sắt đến nay không xảy ra sự cố hay tình huống tàu đối đầu, va chạm nhau liên quan đến công tác điều hành chạy tàu do được điều hành, tập trung thống nhất và có nhiều mắt xích kiểm tra, giám sát lẫn nhau như: Ban Kinh doanh vận tải có kế hoạch chạy tàu dài hạn, Trung tâm điều hành ban hành chạy tàu hàng ngày, trực điều độ liên tục trao đổi thông tin với trực ban tại ga nhằm đảm bảo an toàn chạy tàu. Hiện nay, năng lực chạy tàu tại các khu gian là tối đa với khoảng gần 25-30 đôi tàu/ngày, đêm.
“Nếu như đường ray, nhà ga hay phương tiện đoàn tàu được ví như ‘mạch máu’ thì trung tâm điều độ chạy tàu chính là ‘bộ não’ chỉ huy giữ cho huyết mạch giao thông đường sắt của đất nước luôn thông suốt,” ông Vượng nói.
Trong thời gian tới, khi các tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam, Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng được đầu tư, xây dựng, ông Vượng cho biết VNR được Nhà nước giao tiếp nhận tổ chức quản lý, bảo trì khai thác các tuyến này, đồng thời bắt tay ngay vào việc đào tạo nguồn nhân lực, trong đó có điều độ chạy tàu để thực hiện theo Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược.
“VNR đã trình đề án trình nguồn nhân lực đường sắt trong giai đoạn tới cần 3.340 người tham gia vận hành, phân kỳ các giai đoạn đào tạo với nguồn kinh phí đào tạo khoảng 1.500 tỷ đồng để từng bước đảm nhận quản lý, vận hành các tuyến đường sắt,” ông Vượng thông tin thêm./.
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược, giữ vai trò quyết định trong nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Nghị quyết yêu cầu hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường hợp tác quốc tế, xây dựng hạ tầng số đồng bộ, hiện đại và bảo đảm an toàn, an ninh dữ liệu. Mục tiêu là hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, góp phần đưa Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và tự chủ trong kỷ nguyên số.