Trên dải đất Việt Nam đa sắc màu, Lễ hội Katê nổi bật như một bức tranh sống động về văn hóa Chăm. Đây không chỉ là nghi lễ tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, tôn vinh các vị thần, vua và tổ tiên, đồng thời thể hiện nghệ thuật ca-múa-nhạc truyền thống độc đáo.
Lễ hội Katê năm 2026 với chủ đề “Lễ hội Katê-Bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản văn hóa Chăm” dự kiến diễn ra từ ngày 9 đến 12/10 tới tại Di tích tháp Pô Sah Inư, phường Phú Thủy và Trung tâm Trưng bày Văn hóa Chăm, xã Bắc Bình. Trong đó, tháp Pô Sah Inư tiếp tục là không gian quan trọng diễn ra các nghi lễ truyền thống, góp phần giới thiệu những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng Chăm đến người dân và du khách.
Nghi lễ truyền thống tại tháp Pô Sah Inư
Theo kế hoạch, ngày 9/10 sẽ diễn ra nhiều hoạt động mở đầu Lễ hội Katê tại Di tích tháp Pô Sah Inư. Nổi bật là Hội thi thổi kèn Saranai, trang trí lễ vật trên Thôrla và Cổ bồng, nghi lễ cầu an cùng chương trình giao lưu văn nghệ dân gian Chăm.
Tiếng kèn Saranai, nhịp trống và những làn điệu dân gian sẽ tạo nên không khí đặc trưng của ngày hội. Đây là dịp để các nghệ nhân, đồng bào Chăm giới thiệu những loại hình nghệ thuật truyền thống gắn bó với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Ngày 10/10, Lễ hội Katê chính thức khai mạc. Sau chương trình khai mạc là chuỗi nghi lễ truyền thống tại tháp Pô Sah Inư gồm nghinh rước y trang nữ thần Pô Sah Inư, mở cửa tháp, tắm bệ thờ Linga-Yoni, mặc trang phục cho bệ thờ Linga-Yoni và đại lễ cúng tạ ơn nữ thần Pô Sah Inư, các vị thần linh cùng ông bà tổ tiên. Đây là phần quan trọng nhất của lễ hội, mang đậm dấu ấn tín ngưỡng của cộng đồng Chăm theo đạo Bà La Môn.
Trong không gian cổ kính của tháp Pô Sah Inư, các nghi thức được thực hiện trang nghiêm với sự tham gia của các chức sắc, nghệ nhân và đồng bào Chăm.
Đối với người Chăm, Katê không đơn thuần là một ngày hội mà là dịp trở về với cội nguồn, tưởng nhớ tổ tiên, các vị thần linh và những người có công với cộng đồng. Lễ hội cũng gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi, gia đình hạnh phúc.
Sau phần lễ, các trò chơi dân gian và hoạt động giao lưu tiếp tục được tổ chức, tạo không gian để người dân và du khách tìm hiểu, trải nghiệm văn hóa Chăm trong không khí vui tươi của ngày hội.
Lễ hội Katê tại tháp Pô Sah Inư được phục dựng từ năm 2005 và duy trì tổ chức thường niên. Qua gần hai thập niên, lễ hội ngày càng trở thành một hoạt động văn hóa có sức lan tỏa, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, vừa trở thành điểm nhấn trong đời sống văn hóa, du lịch của địa phương.
Điều làm nên sức hấp dẫn của Katê chính là sự kết hợp giữa không gian di tích, nghi lễ tín ngưỡng, âm nhạc, trang phục và sinh hoạt cộng đồng. Người đến dự không chỉ chứng kiến một nghi lễ được tái hiện mà có thể cảm nhận rõ hơn đời sống văn hóa đang được cộng đồng thực hành và gìn giữ.
Mở rộng phần hội, đưa di sản đến gần du khách
Một trong những điểm mới của Lễ hội Katê năm nay là chương trình được kéo dài trong 4 ngày, đồng thời mở rộng các hoạt động bên cạnh phần lễ truyền thống.
Tại lễ hội sẽ diễn ra các chương trình trưng bày, triển lãm như “Bảo vật quốc gia và dấu ấn khảo cổ văn hóa Chăm Lâm Đồng,” triển lãm chuyên đề “Di sản văn hóa Chăm;” trình diễn nghề truyền thống và ẩm thực Chăm. Đặc biệt, chương trình năm nay có thêm hội thi viết chữ Chăm, các trò chơi dân gian và hoạt động trải nghiệm làm bánh gừng, làm gốm. Những nội dung này tạo điều kiện để du khách tiếp cận văn hóa Chăm từ nhiều góc độ, thay vì chỉ tham dự các nghi lễ tại tháp.
Tại các không gian trải nghiệm, những nghề thủ công, món ăn truyền thống và chữ viết Chăm được giới thiệu trực tiếp thông qua các nghệ nhân, người am hiểu văn hóa. Qua đó, những giá trị tưởng như chỉ tồn tại trong cộng đồng được đưa đến gần hơn với công chúng.
Việc mở rộng phần hội cũng phù hợp với định hướng phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra là các hoạt động phục vụ khách tham quan phải bảo đảm sự hài hòa với không gian tín ngưỡng, giữ được bản sắc và vai trò chủ thể của cộng đồng Chăm.
Lâm Đồng hiện có hơn 43.000 người Chăm sinh sống, tập trung tại các địa bàn thuộc tỉnh Bình Thuận cũ. Đây là khu vực có hệ thống di sản Chăm phong phú với 5 di tích Chăm được xếp hạng cấp quốc gia và 6 di tích cấp tỉnh.
Trong số các di sản văn hóa của cộng đồng Chăm tại địa phương, Lễ hội Katê và Nghề gốm truyền thống của người Chăm đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lâm Đồng cũng đang lưu giữ hai Bảo vật quốc gia là Linga vàng và tượng Avalokitesvara Bắc Bình. Cùng với đó là nhiều di sản vật thể và phi vật thể khác, trong đó có bộ sưu tập di sản Hoàng tộc Chăm đang được bảo quản tại gia đình bà Nguyễn Thị Thềm ở thôn Tịnh Mỹ, xã Hồng Thái.
Những giá trị này tạo thành hệ thống di sản tương đối phong phú, là cơ sở để địa phương xây dựng các chương trình giới thiệu văn hóa Chăm gắn với hoạt động bảo tồn và phát triển du lịch.
Việc tổ chức Lễ hội Katê tại tháp Pô Sah Inư không chỉ có ý nghĩa đối với cộng đồng Chăm mà còn mở thêm cơ hội để người dân, nhất là thế hệ trẻ, hiểu hơn về lịch sử và văn hóa của một trong những cộng đồng dân tộc có bề dày văn hóa trên vùng đất Nam Trung Bộ.
Phát huy vai trò chủ thể, hướng tới sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc
Theo quan niệm truyền thống, Katê là một trong những lễ hội quan trọng nhất trong năm của đồng bào Chăm theo đạo Bà La Môn. Từ không gian làng đến từng gia đình, lễ hội đều mang dấu ấn của sự đoàn tụ, tưởng nhớ và tri ân.
Trong những ngày Katê, các thành viên trong gia đình quần tụ đông đủ, cùng thực hiện nghi lễ dưới sự chủ trì của người chủ tế. Mâm cúng truyền thống có xôi, bánh cặp, bánh ít, chuối nải, bánh gừng, chè... Trong đó, đĩa xôi được xem là biểu tượng cho tấm lòng của con cháu dâng lên tổ tiên.
Qua thời gian, lễ hội vẫn duy trì được những giá trị cốt lõi, đồng thời có sự điều chỉnh để phù hợp với đời sống hiện đại. Việc tổ chức tại tháp Pô Sah Inư tạo thêm một không gian để những giá trị ấy được giới thiệu rộng rãi, song điều quan trọng vẫn là bảo đảm cộng đồng Chăm giữ vai trò chủ thể trong thực hành di sản.
Lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh cho rằng sau sáp nhập, Lâm Đồng mới có 49 dân tộc với bản sắc văn hóa đa dạng, vì vậy, công tác bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc cần được chú trọng trong quá trình phát triển của địa phương. Lễ hội Katê năm 2026 được triển khai trên tinh thần đó, hướng đến yêu cầu tổ chức trang trọng, an toàn, tiết kiệm và hiệu quả.
Từ góc độ bảo tồn, việc phát triển lễ hội thành sản phẩm du lịch cần đi đôi với gìn giữ tính nguyên bản của nghi lễ. Không gian linh thiêng tại tháp cần được tôn trọng; các hoạt động tham quan, chụp ảnh, trải nghiệm phải phù hợp với phong tục. Khi cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm, lễ hội mới có thể vừa bảo đảm sức sống của di sản, vừa tạo ra giá trị lâu dài cho du lịch.
Lễ hội Katê năm 2026 được kỳ vọng là dịp để đồng bào Chăm gặp gỡ, thực hành các nghi lễ truyền thống và là cầu nối đưa văn hóa Chăm đến gần hơn với công chúng.
Trong không gian tháp Pô Sah Inư, tiếng kèn Saranai, tiếng trống, những điệu múa, sắc màu trang phục, lễ vật truyền thống và các nghi thức tín ngưỡng sẽ cùng tạo nên một bức tranh văn hóa đặc sắc.
Từ những giá trị được trao truyền trong cộng đồng, Lễ hội Katê tiếp tục khẳng định sức sống của di sản Chăm trong đời sống đương đại, góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa, con người Lâm Đồng và tạo thêm điểm nhấn cho du lịch địa phương./.