Khi những thửa ruộng bậc thang trên sườn núi bắt đầu chuyển sang màu vàng óng, những bông lúa trĩu hạt báo hiệu mùa thu hoạch cũng là lúc đồng bào Mông náo nức chuẩn bị cho một nghi lễ truyền thống quan trọng - Lễ Mừng cơm mới.
Thường diễn ra vào khoảng cuối tháng 9, đầu tháng 10 hằng năm, khi lúa bắt đầu chín, lễ Mừng cơm mới không chỉ là nghi lễ tạ ơn tổ tiên, trời đất mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, cùng chia sẻ niềm vui sau một mùa lao động vất vả.
Đối với người Mông, mỗi hạt gạo mới đều kết tinh từ công sức của con người, sự ưu đãi của đất trời và sự phù hộ của tổ tiên. Vì vậy, trước khi bước vào vụ thu hoạch, gia đình thường chọn một mảnh nương có lúa chín, gặt trước một ít mang về làm lễ.
Ngày tổ chức không cố định mà được lựa chọn trong khoảng thời gian lúa chín, thường do thầy mo hoặc người có uy tín, am hiểu phong tục chọn ngày đẹp, với mong muốn lễ cúng diễn ra thuận lợi và mang lại may mắn cho gia đình.
Gọi hồn lúa mới về nhà
Một trong những nét đặc biệt của Lễ Mừng cơm mới là cách người Mông chuẩn bị gạo để dâng cúng tổ tiên. Những hạt thóc vừa mới gặt, căng mẩy và thơm mùi nắng chưa được đem xay xát ngay mà được mang lên bếp rang. Sau đó, gạo mới được giã, sàng và nấu thành cơm.
Trong sinh hoạt thường ngày, người Mông không có tục rang gạo trước khi nấu. Đây là công đoạn dành riêng cho cơm dùng trong nghi lễ. Những hạt gạo mới được chăm chút kỹ càng để khi nấu lên có hương thơm đặc trưng, thể hiện sự thành kính và tấm lòng biết ơn của con cháu đối với ông bà, tổ tiên.
Theo quan niệm của người Mông, cúng cơm mới không chỉ là lời cảm tạ đối với tổ tiên, trời đất đã phù hộ cho mùa màng tốt tươi, mà còn mang ý nghĩa gọi hồn lúa mới trở về nhà. Bởi vậy, nghi lễ chứa đựng niềm tin sâu sắc của con người vào sự gắn bó giữa con người, cây lúa, đất trời và thế giới tâm linh.
Trong những ngày chuẩn bị lễ, mọi thành viên trong gia đình đều có phần việc của mình. Phụ nữ thường đảm nhiệm việc giã gạo, nấu cơm, chuẩn bị thức ăn; đàn ông lo các công việc chuẩn bị cho nghi lễ, bếp núc và đón tiếp họ hàng, khách quý. Không khí trong gia đình vì thế trở nên rộn ràng, ấm áp hơn thường ngày.
Nghi lễ trang trọng giữa ngôi nhà
Tùy điều kiện của mỗi gia đình, lễ vật có thể được chuẩn bị đơn giản hay đầy đủ. Những gia đình khá giả, có nhiều nương rẫy, gia súc có thể mổ lợn, mổ gà và mời đông đủ họ hàng, anh em, bà con thôn bản đến chung vui. Với những gia đình có điều kiện kinh tế vừa phải, mâm lễ có thể giản dị hơn, thường gồm cơm gạo mới, thịt gà và những lễ vật cần thiết, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm.
Mâm cúng được đặt giữa nhà. Lễ vật truyền thống có thể gồm cơm gạo mới, thủ lợn, gà, một bát canh và bốn chén rượu. Một chi tiết đặc biệt trong mâm lễ là những chiếc thìa được cắm trong rế đựng cơm mới. Theo quan niệm của người Mông, mỗi chiếc thìa tượng trưng cho một người thân đã qua đời trong gia đình. Qua đó, những người đã khuất vẫn được con cháu tưởng nhớ và mời về cùng chứng kiến, chung vui trong ngày ăn cơm mới.
Hương được cắm tại những nơi thờ các vị thần bảo hộ của gia đình như bàn thờ, thần cột nhà, thần bếp, thần cửa. Khi mọi lễ vật đã được chuẩn bị chu đáo, chủ nhà - thường là người đàn ông, người giữ vai trò chủ gia đình - bắt đầu nghi lễ cầu khấn.
Trong lời cúng, gia chủ bày tỏ lòng biết ơn đối với ông bà, tổ tiên và trời đất đã phù hộ cho gia đình có một mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa, cuộc sống no đủ. Vừa cầu khấn, ông vừa dùng thìa xúc một ít cơm, canh và các thức ăn trên mâm lễ, cùng với một chút rượu, mang ý nghĩa mời ông bà, tổ tiên về chứng giám và cùng gia đình ăn cơm mới.
Sau khi mời tổ tiên, gia chủ cầm thìa có cơm, thịt đứng trước cửa chính để mời các vị thần linh như thần thổ địa, thần núi, thần nước về cùng ăn cơm mới. Lời khấn cũng gửi gắm mong ước các vị thần tiếp tục phù hộ cho gia đình được bình an, mưa thuận gió hòa, tránh thiên tai, dịch bệnh, để vụ mùa mới tiếp tục được thuận lợi, bội thu.
Xem chân gà - dự báo mùa vụ năm mới
Sau nghi lễ cúng cơm mới là nghi thức thăm chân gà, một phong tục được người Mông coi là quan trọng trong ngày lễ. Người Mông quan niệm rằng thông qua việc xem chân gà có thể dự đoán phần nào tình hình mùa vụ trong năm mới của gia chủ.
Để thực hiện nghi thức này, gia chủ thường nhờ một người có kinh nghiệm và am hiểu phong tục xem giúp. Những dấu hiệu trên chân gà được quan sát, luận giải theo quan niệm dân gian, gửi gắm niềm tin và mong muốn về một năm mới thuận lợi, mùa màng tốt tươi, gia đình bình an, khỏe mạnh.
Sau khi các nghi lễ chính hoàn tất, những mâm cơm được dọn ra để mời họ hàng, người thân và bà con trong bản cùng thưởng thức. Mọi người quây quần bên những món ăn được chế biến từ thành quả lao động, cùng uống rượu, trò chuyện và trao nhau những lời chúc tốt đẹp. Niềm vui của một gia đình vì thế trở thành niềm vui chung của dòng họ và cộng đồng.
Trao truyền đạo lý qua một mâm cơm mới
Lễ Mừng cơm mới không đơn thuần là một nghi lễ nông nghiệp mà còn mang giá trị giáo dục sâu sắc. Trong không khí sum họp, ông bà, cha mẹ nhắc nhở con cháu biết trân trọng hạt gạo, quý trọng sức lao động, sống có đạo lý và biết gìn giữ những nề nếp tốt đẹp của gia đình, dòng họ.
Dù cuộc sống ngày càng bận rộn, con cháu vẫn cố gắng thu xếp trở về nhà trong dịp này. Bởi đây là thời điểm mỗi người được trở về với gia đình, với nguồn cội, cùng tưởng nhớ những người đã khuất và chia sẻ niềm vui với những người đang sống.
Từ một mâm cơm được nấu bằng những hạt gạo đầu mùa, Lễ Mừng cơm mới kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối người đã khuất với người đang sống, kết nối các thành viên trong gia đình, dòng họ và cộng đồng. Qua đó, phong tục thể hiện rõ truyền thống uống nước nhớ nguồn, lòng biết ơn đối với tổ tiên, đất trời và khát vọng về một cuộc sống no đủ, hạnh phúc.
Khi những nương lúa khoác lên mình sắc vàng của mùa thu hoạch, Lễ Mừng cơm mới lại vang lên như một lời tri ân giản dị mà sâu sắc. Đó là lời cảm ơn dành cho đất trời, tổ tiên; là niềm vui của thành quả lao động; là lời cầu mong cho mùa mới bình an, thuận lợi. Đồng thời, đó cũng là dịp để những giá trị văn hóa truyền thống của người Mông tiếp tục được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần gìn giữ bản sắc và vun đắp sức mạnh đoàn kết của cộng đồng./.
"Lễ mừng cơm mới" và chuỗi hoạt động du lịch "Sắc vàng Di sản" 2026 tại Lào Cai
"Lễ mừng cơm mới" từng bước trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng của Púng Luông; thông qua các sự kiện, Lào Cai phấn đấu đón trên 295 nghìn lượt khách, doanh thu du lịch đạt hơn 250 tỷ đồng.
