OCOP đánh thức giá trị dược liệu bản địa, mở hướng sinh kế cho người dân

Bảo tồn và phát triển dược liệu bản địa qua mô hình trà hoa vàng Hakodae Orgavina, góp phần nâng tầm sản phẩm OCOP, phát triển kinh tế dưới tán rừng và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

OCOP đánh thức giá trị dược liệu bản địa, mở hướng sinh kế cho người dân

Từ những loài cây dược liệu bản địa từng đứng trước nguy cơ cạn kiệt, việc bảo tồn, nhân giống và phát triển vùng nguyên liệu đang mở ra hướng đi mới cho kinh tế nông thôn. Thông qua mô hình phát triển hệ sinh thái dược liệu dưới tán rừng, Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương không chỉ hướng tới nâng tầm sản phẩm OCOP mà còn đặt mục tiêu tạo thêm sinh kế, gia tăng giá trị trên cùng diện tích đất sản xuất.

Từ bảo tồn nguồn gen đến phát triển kinh tế dưới tán rừng

Việt Nam có nguồn tài nguyên thực vật phong phú với nhiều loài cây bản địa mang giá trị kinh tế và tiềm năng phát triển thành sản phẩm hàng hóa. Tuy nhiên, không ít loài cây quý đang chịu áp lực từ hoạt động khai thác tự nhiên thiếu kiểm soát. Trong khi đó, việc tổ chức sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu và tạo đầu ra ổn định cho người trồng vẫn là bài toán đặt ra ở nhiều địa phương.

Với bà Phạm Thị Lý, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương, hành trình phát triển trà hoa vàng Hakodae Orgavina bắt đầu từ trăn trở về việc bảo tồn những loài dược liệu quý của Việt Nam.

Qua quá trình nghiên cứu và những chuyến đi thực tế tại nhiều vùng quê, bà nhận thấy nhiều loài cây bản địa có giá trị nhưng đang dần suy giảm do khai thác thiếu kiểm soát. Trong đó, một số loài trà hoa vàng từng được thu mua với số lượng lớn, khiến nguồn cây tự nhiên bị cạn kiệt.

Từ việc sưu tầm, phục hồi những cây trà hoa vàng còn sót lại, hợp tác xã từng bước đầu tư nghiên cứu, nhân giống và xây dựng vùng trồng. Quá trình này có sự tham gia của các nhà khoa học, người yêu dược liệu và những người dân am hiểu địa bàn.

chi-ly-va-pgs.jpg
PGS Trần Ninh, người nghiên cứu và công bố 25 loài trà hoa vàng Việt Nam cùng bà Võ Hoà Bình, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu tiềm năng của con người và bà Phạm Thị Lý - tác giả giống cây trồng Hakodae Orgavina chụp ảnh lưu niệm bên 1 cây trà hoa vàng Hakodae Orgavina cổ thụ. (Ảnh: NVCC)

Theo bà Phạm Thị Lý, thay vì chỉ tập trung phát triển một loại cây trồng riêng lẻ, hợp tác xã lựa chọn xây dựng hệ sinh thái dược liệu đa tầng, đa tán. Trong đó, tầng trên là cây rừng hoặc cây ăn quả; tầng tiếp theo là trà hoa vàng; phía dưới là Nhất Dương Sinh và một số loài cây dược liệu phù hợp với điều kiện sinh thái.

infographics-1-ok.png

Cách tổ chức này hướng tới tận dụng không gian dưới tán rừng, đa dạng hóa cây trồng và tạo ra nhiều nguồn thu trên cùng diện tích đất. Những loại cây có khả năng cho thu hoạch sớm hơn có thể góp phần bù đắp chi phí, trong khi các loại cây cần thời gian sinh trưởng dài được tiếp tục chăm sóc, bảo tồn và phát triển.

Đến nay, hợp tác xã đã hình thành vùng trồng trà hoa vàng tại Trung Giã (Hà Nội) với diện tích khoảng 15ha, hơn 20.000 cây; đồng thời xây dựng khu bảo tồn tại Tràng Xá (Thái Nguyên), với khoảng 10ha và 20.000 cây.

Đáng chú ý, năm 2024, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, hợp tác xã đã vận động khoảng 1.700 hộ dân tham gia mô hình nhân rộng, hỗ trợ giống để người dân trồng thử nghiệm, tham gia bảo tồn và phát triển chuỗi sản phẩm.

Sản phẩm trà hoa vàng Hakodae Orgavina đã được công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao tiềm năng 5 sao năm 2025. Đây là kết quả bước đầu trong quá trình đưa nguồn dược liệu bản địa từ hoạt động bảo tồn, nghiên cứu sang sản xuất hàng hóa có giá trị gia tăng.

minh-hoa.png
Trà hoa vàng Hakodae Orgavina của Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương đạt chứng nhận OCOP 4 sao, tiềm năng 5 sao năm 2025, góp phần nâng cao giá trị dược liệu bản địa và mở rộng cơ hội phát triển thị trường. (PV/Vietnam+)

Đưa người dân vào chuỗi giá trị

Điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ nằm ở việc tạo ra sản phẩm OCOP có giá trị cao mà còn ở định hướng đưa người dân tham gia vào quá trình phát triển vùng nguyên liệu.

Thực tế, với những loại cây dược liệu có thời gian sinh trưởng dài như trà hoa vàng, người trồng phải bỏ công chăm sóc và đầu tư trong một khoảng thời gian nhất định mới có thể thu hoạch. Nếu chỉ dựa vào một loại cây trồng, người dân sẽ gặp áp lực về vốn và thu nhập trong thời gian chờ đợi.

tra-hoa-vang.png
Cây trà hoa vàng Hakodae Orgavina được bảo tồn, nhân giống và phát triển trong hệ sinh thái dược liệu dưới tán rừng, góp phần khai thác hiệu quả giá trị tài nguyên bản địa gắn với phát triển nông nghiệp bền vững.

Vì vậy, mô hình hệ sinh thái đa tầng, đa tán được kỳ vọng giúp tận dụng tốt hơn điều kiện đất đai, tạo thêm nguồn thu từ các loại cây trồng khác nhau, từng bước giảm sự phụ thuộc vào một sản phẩm duy nhất.

Tuy nhiên, để hướng đi này thực sự trở thành sinh kế bền vững, việc vận động người dân tham gia trồng cây mới chỉ là bước khởi đầu. Quan trọng hơn là phải hình thành được cơ chế liên kết lâu dài giữa hợp tác xã và các hộ sản xuất, từ cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng đến thu mua và tiêu thụ sản phẩm.

quote-2-ok.png

Đối với người dân, hiệu quả của mô hình không chỉ được đo bằng số lượng cây trồng hay diện tích vùng nguyên liệu được mở rộng, mà phải thể hiện ở khả năng tạo thu nhập, giảm rủi ro sản xuất và có đầu ra ổn định.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với chương trình OCOP. Một sản phẩm được công nhận đạt chất lượng cao chưa đồng nghĩa với việc người sản xuất đã có sinh kế ổn định. Giá trị của chương trình cần được nhìn nhận từ khả năng tổ chức lại sản xuất, hình thành chuỗi liên kết và phân chia lợi ích hợp lý giữa các chủ thể tham gia.

Muốn nâng tầm OCOP phải làm chủ chuỗi giá trị

Từ thực tiễn phát triển trà hoa vàng, bà Phạm Thị Lý cho rằng khó khăn lớn nhất không đơn thuần là tạo ra một sản phẩm trà mà là xây dựng được chuỗi giá trị đồng bộ, bảo đảm chất lượng ổn định và tạo dựng niềm tin với thị trường.

Trà hoa vàng có nhiều loài, phân loài và nguồn gen khác nhau. Điều kiện sinh thái, đất đai, khí hậu và kỹ thuật chăm sóc cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguyên liệu. Trong khi đó, thời gian từ khi trồng đến lúc cây cho hoa thương phẩm tương đối dài, khiến nguồn vốn đầu tư bị kéo dài và hiệu quả kinh tế chưa thể đến ngay.

Để giải quyết những vấn đề này, hợp tác xã đã đầu tư công nghệ chế biến bằng phương pháp sấy thăng hoa, sản xuất trà túi lọc; đồng thời nghiên cứu chế phẩm hữu cơ vi sinh nhằm chủ động nguồn cung đầu vào cho sản xuất. Vùng trồng được chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn Việt Nam, nhà máy chế biến đạt tiêu chuẩn ISO 22000:2018.

Việc kiểm soát chất lượng được thực hiện từ khâu xác định nguồn gốc nguyên liệu, kiểm soát các chỉ tiêu an toàn đến độ ẩm, điều kiện bảo quản và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Những đầu tư này cho thấy muốn nâng tầm một sản phẩm nông nghiệp bản địa, không thể chỉ dựa vào câu chuyện đặc sản hay giá trị truyền thống. Sản phẩm cần được chuẩn hóa bằng quy trình sản xuất, công nghệ chế biến và các tiêu chuẩn chất lượng có thể kiểm chứng.

Bên cạnh đó, hợp tác xã cũng từng bước kết nối với mạng lưới người Việt ở nước ngoài, mở rộng hợp tác tại Pháp và châu Âu; sản phẩm đã được giới thiệu tại Đại sứ quán Việt Nam ở Brazil thông qua hoạt động kết nối, quảng bá.

pho-giao-su-my-john-luke-gallup.jpg
Phó giáo sư Mỹ John Luke Gallup, thăm tìm hiểu mô hình đa hệ sinh học dược liệu, bảo tồn sâm Nhất Dương Sinh và trà hoa vàng của HTX Nông nghiệp Hữu cơ Tiên Dương. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Dù vậy, mở rộng thị trường vẫn là thách thức khi sản lượng nguyên liệu, tính ổn định của chất lượng và khả năng đáp ứng yêu cầu của các thị trường còn cần tiếp tục hoàn thiện.

Theo bà Phạm Thị Lý, để phát triển trà hoa vàng thành ngành hàng có giá trị cao, cần tập trung vào năm nhiệm vụ: chuẩn hóa nguồn gen; xây dựng vùng nguyên liệu bảo đảm sản lượng và chất lượng; làm chủ công nghệ nhân giống, canh tác và chế biến; tăng cường nghiên cứu khoa học để chứng minh giá trị sản phẩm; đồng thời xây dựng thương hiệu trà hoa vàng Việt Nam gắn với phát triển thị trường.

infographics-2-ok.png

Sinh kế bền vững là thước đo giá trị OCOP

Từ câu chuyện của Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương có thể thấy, phát triển sản phẩm OCOP từ nguồn tài nguyên bản địa không chỉ là quá trình tạo ra hàng hóa có giá trị gia tăng, mà còn mở ra hướng tiếp cận mới trong tổ chức sản xuất nông nghiệp.

Thay vì khai thác tài nguyên tự nhiên để thu lợi trước mắt, việc chủ động bảo tồn nguồn gen, nhân giống và phát triển vùng nguyên liệu giúp tạo nền tảng cho sản xuất lâu dài. Khi được kết hợp với công nghệ chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường tiêu thụ, những loài cây bản địa có thể trở thành nguồn lực phát triển kinh tế nông thôn.

Tuy nhiên, để mô hình thực sự lan tỏa, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế liên kết giữa hợp tác xã và người dân, đặc biệt là chính sách hỗ trợ giống, kỹ thuật, vốn đầu tư và bảo đảm đầu ra. Người dân cần được xác định là chủ thể của quá trình phát triển, trực tiếp tham gia và được hưởng lợi từ chuỗi giá trị chứ không chỉ dừng lại ở vai trò cung cấp nguyên liệu.

Xa hơn, câu chuyện trà hoa vàng cũng gợi mở yêu cầu đổi mới cách tiếp cận trong phát triển OCOP: chuyển từ tư duy phát triển sản phẩm sang phát triển ngành hàng; từ khai thác lợi thế sẵn có sang chủ động bảo tồn, tái tạo tài nguyên; từ sản xuất nhỏ lẻ sang tổ chức chuỗi giá trị.

quote-4-ok.png

Một sản phẩm OCOP có thể được đánh giá bằng chất lượng, mẫu mã và khả năng cạnh tranh trên thị trường. Nhưng giá trị lâu dài của sản phẩm còn nằm ở những thay đổi mà nó mang lại cho cộng đồng: tài nguyên được bảo tồn, đất đai được khai thác hiệu quả hơn, người dân có thêm cơ hội việc làm và thu nhập.

Đó cũng là hướng đi để OCOP thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn, trong đó bảo tồn giá trị bản địa gắn liền với nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo dựng sinh kế bền vững cho người dân./.

Tin cùng chuyên mục

Tổng thống Cộng hòa Chile José Antonio Kast dự diễn đàn. (Ảnh: Lê Đông/TTXVN)

Việt Nam-Chile tăng kết nối và mở rộng giao thương

Tổng thống Chile José Antonio Kast nhấn mạnh tiềm năng mở rộng quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và Chile trên cơ sở lợi thế bổ trợ giữa hai nền kinh tế và nền tảng hội nhập quốc tế đã được xây dựng.