Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đang mở ra những định hướng mới cho phát triển kinh tế tuần hoàn, đặc biệt là công nghiệp tái chế, thông qua việc coi vật liệu tái chế là hàng hóa, quy định tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế và xây dựng lộ trình tái chế bắt buộc.
Tuy vậy, trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, ông Hoàng Đức Vượng - Chủ tịch Hội Nhựa tái sinh Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Nhựa Việt Nam, cho rằng để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, cần hoàn thiện cơ chế tài chính EPR, tạo thị trường đầu ra ổn định, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng và chính sách hỗ trợ đủ mạnh cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn.
Thiết lập mức phí EPR và động lực đầu tư tái chế
- Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đang được Quốc hội xem xét, dự kiến thông qua trong tháng 11/2026. Từ góc độ đại diện cộng đồng doanh nghiệp nhựa và nhựa tái sinh, ông đánh giá thế nào về những điểm mới, định hướng chính sách đáng chú ý của dự thảo lần này?
Ông Hoàng Đức Vượng: Hiệp hội Nhựa Việt Nam đánh giá cao tinh thần đổi mới và tư duy quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong quá trình xây dựng, sửa đổi chính sách pháp luật về bảo vệ môi trường.
Các quy định sửa đổi lần này có tư duy tiến bộ, tầm nhìn chiến lược. Khung chính sách về tuần hoàn chất thải nhựa có tính dẫn dắt trong khu vực. Một số thay đổi quan trọng có thể kể đến như quản lý vật liệu tái chế theo hướng coi đây là hàng hóa; quy định tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế tối thiểu đến năm 2030; xây dựng lộ trình bắt buộc về tỷ lệ tái chế từ nay đến năm 2034.
Đây cũng là điều chỉnh phù hợp với xu hướng chung của thế giới và tạo nền tảng phát triển ngành công nghiệp tái chế tại Việt Nam. Đặc biệt, các chính sách này góp phần chuẩn bị cho doanh nghiệp đáp ứng các quy định của châu Âu, trong đó bao bì hàng hóa xuất khẩu sang thị trường này phải có 35% vật liệu tái chế.
Thực tế, ngành tái chế đã trải qua khoảng 40 năm phát triển với rất nhiều khó khăn. Hiện mỗi năm Việt Nam nhập khẩu khoảng 13 tỷ USD nhựa nguyên sinh. Ngành nhựa có quy mô khoảng 35 tỷ USD/năm, kim ngạch xuất khẩu gần 10 tỷ USD và gần 6.000 doanh nghiệp. Đây là một trong những ngành công nghiệp nền tảng, có vai trò quan trọng đối với nhiều lĩnh vực sản xuất.
Ngành tái chế đã trải qua khoảng 40 năm phát triển với rất nhiều khó khăn. Hiện mỗi năm Việt Nam nhập khẩu khoảng 13 tỷ USD nhựa nguyên sinh.
Vì vậy, việc cơ quan quản lý nhận diện rõ vai trò của tái chế và đưa ra các chính sách thúc đẩy là tín hiệu rất đáng mừng đối với cộng đồng doanh nghiệp tái chế.
- Bên cạnh mặt tích cực, đâu là vấn đề hiệp hội còn băn khoăn trong dự thảo, nhất là về cơ chế thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), chính sách tạo thị trường cho vật liệu tái chế, lộ trình sử dụng nguyên liệu tái sinh?
Ông Hoàng Đức Vượng: Chúng tôi có một số kiến nghị mong được xem xét. Thứ nhất, việc bỏ quy định đóng góp kinh phí vào Quỹ Bảo vệ môi trường đang đặt ra vấn đề về cơ chế xác định chi phí thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Khi không còn cơ chế phí như trước, doanh nghiệp sản xuất, nhãn hàng, doanh nghiệp tái chế sẽ tự thỏa thuận về giá.
Điều đó có thể dẫn đến cạnh tranh giảm giá, tạo ra sự thiếu công bằng về chi phí giữa các doanh nghiệp. Không những vậy, cuộc đua giảm giá có nguy cơ kéo theo việc cắt giảm chất lượng bảo vệ môi trường trong hoạt động tái chế, hạn chế khả năng đầu tư công nghệ cao.
Một vấn đề khác là mức tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế 10% vào năm 2030 như phương án đang được xây dựng trong nghị định còn thấp. Với nhựa PET, Việt Nam đã có nhiều nhà máy tái chế công nghệ cao, thậm chí đáp ứng các tiêu chuẩn về vật liệu tiếp xúc thực phẩm của Cơ quan Quản lý thực phẩm và dược phẩm Hoa Kỳ, nhưng doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn về thị trường tiêu thụ do chưa có lộ trình sử dụng vật liệu tái chế phù hợp trong nước.
Ngoài ra, việc phân loại rác tại nguồn phải gắn với hạ tầng thu gom, xử lý và tái chế. Nếu người dân đã phân loại nhưng sau đó chất thải lại bị đổ chung hoặc đưa về các làng nghề tái chế bằng công nghệ lạc hậu thì ô nhiễm thứ cấp vẫn tiếp diễn.
Muốn thu hút đầu tư, chính sách phải rõ ràng
- Vậy để tháo gỡ những vướng mắc trên, ông kiến nghị những cơ chế, chính sách cụ thể nào nhằm tạo động lực đầu tư, bảo đảm đầu ra cho vật liệu tái chế và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước?
Ông Hoàng Đức Vượng: Tôi cho rằng cần lấy phát triển ngành công nghiệp tái chế làm nền tảng. Từng loại vật liệu như nhựa PE, PP, nhựa cứng, nhựa mềm hay chất thải điện tử đều cần có hệ thống nhà máy, công nghệ xử lý phù hợp. Muốn thu hút đầu tư, phải xây dựng được chính sách đủ rõ ràng, ổn định và có tính dài hạn, giúp doanh nghiệp nhìn thấy khả năng thu hồi vốn và hiệu quả của dự án.
Vì vậy, chúng tôi đề xuất cần thiết lập mức phí EPR tối thiểu. Bởi lẽ, khi lập dự án vay vốn ngân hàng, doanh nghiệp cần chứng minh được nguồn thu từ hoạt động tái chế. Nếu chi phí EPR hoàn toàn phụ thuộc vào thỏa thuận giữa các bên, không có cơ sở xác định, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc xây dựng phương án đầu tư và thuyết phục ngân hàng cấp vốn.
Do đó, để tạo thị trường cho vật liệu tái chế, cần đồng thời triển khai hai nhóm chính sách: Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), bắt buộc thu gom, tái chế; và quy định tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong sản phẩm, bao bì.
Ngoài ra, nếu chỉ khuyến khích tự nguyện, doanh nghiệp sẽ khó thực hiện bởi đơn vị đầu tư sử dụng nguyên liệu tái chế có thể phải chịu chi phí cao hơn, bất lợi trong cạnh tranh so với doanh nghiệp không thực hiện.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia dành nguồn hỗ trợ đáng kể cho các dự án tái chế. Theo thông tin chúng tôi được biết, tại châu Âu, một số dự án có thể được hỗ trợ tới 50% vốn đầu tư; Nhật Bản cũng có cơ chế hỗ trợ tương tự. Hàn Quốc đang tăng cường đầu tư, trong khi Trung Quốc đặt mục tiêu tái chế 19,5 triệu tấn hạt nhựa vào năm 2030 và dành nguồn lực rất lớn cho lĩnh vực này.
Một dự án công nghiệp tái chế thường cần khoảng 10 năm để triển khai và phát triển, do đó chính sách phải cho doanh nghiệp thấy được định hướng trong tương lai.
Về lộ trình trong nước, cần có định hướng dài hạn, chẳng hạn đến năm 2033 đạt 15%, năm 2036 đạt 25%, để doanh nghiệp có cơ sở hoạch định đầu tư. Một dự án công nghiệp tái chế thường cần khoảng 10 năm để triển khai và phát triển, do đó chính sách phải cho doanh nghiệp thấy được định hướng trong tương lai.
Đối với nhựa PET, chúng tôi kiến nghị có thể áp dụng tỷ lệ sử dụng 10% nhựa PET tái chế ngay từ năm 2028, thay vì phải chờ đến năm 2030, bởi năng lực sản xuất trong nước đã có và đáp ứng được yêu cầu công nghệ.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế quản lý hàng nhập khẩu, bảo đảm vật liệu nhập khẩu đáp ứng yêu cầu về thu gom, tái chế, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường. Hàng hóa nhập khẩu vào Việt Nam cũng cần tuân thủ các yêu cầu về tỷ lệ vật liệu tái chế đối với bao bì, có lộ trình phù hợp, tránh tạo ra sự thiếu bình đẳng trong cạnh tranh.
Chúng tôi cũng kiến nghị có chính sách phát triển doanh nghiệp tái chế trong nước, khuyến khích doanh nghiệp Việt Nam và nước ngoài liên doanh, liên kết, gắn với chuyển giao công nghệ và phát triển chuỗi giá trị trong nước. Nhà nước có thể xây dựng bộ tiêu chí để ưu tiên về đất đai, hạ tầng, trái phiếu xanh, lãi suất ngân hàng đối với các dự án đáp ứng những yêu cầu này.
Đặc biệt, cần có nguồn lực đủ mạnh để khuyến khích phát triển công nghiệp tái chế. Chỉ dựa vào nguồn vốn tư nhân sẽ khó đáp ứng yêu cầu, do đó cần có sự hỗ trợ, khuyến khích và đầu tư của Nhà nước để thúc đẩy quá trình này.
- Dự thảo Luật và các văn bản hướng dẫn đang tạo khuôn khổ pháp lý cho giai đoạn phát triển tiếp theo của ngành tái chế. Ông kỳ vọng điều gì ở quá trình hoàn thiện chính sách lần này, cũng như triển vọng đưa chất thải nhựa trở thành nguồn tài nguyên phục vụ sản xuất tại Việt Nam?
Ông Hoàng Đức Vượng: Chúng tôi tin rằng nếu các kiến nghị của hiệp hội và doanh nghiệp được tiếp thu, ngành nhựa tái chế Việt Nam sẽ có cơ hội phát triển mạnh mẽ. Thực tế, những chính sách như chúng tôi đề xuất đều đã được nhiều quốc gia triển khai. Chẳng hạn, tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế tại Ấn Độ đã đạt khoảng 60%, trong khi Việt Nam hiện mới hướng tới mức 10% vào năm 2030.
Điều này cho thấy Việt Nam cần có quyết sách mạnh mẽ hơn. Nếu xây dựng được chính sách phù hợp và tổ chức thực hiện hiệu quả, chất thải nhựa sẽ thực sự trở thành tài nguyên, nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất, góp phần thay đổi căn bản diện mạo môi trường và đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia dẫn dắt về tuần hoàn chất thải trong khu vực Đông Nam Á.
Hiện dự thảo nghị định, thông tư hướng dẫn cũng đang được cơ quan soạn thảo xác định xây dựng theo hướng thống nhất, đồng bộ để khi ban hành có thể triển khai ngay, tránh tình trạng chính sách ở các văn bản khác nhau thiếu nhất quán. Đây là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp nhìn thấy định hướng dài hạn, mạnh dạn đầu tư và phát triển ngành công nghiệp tái chế.
- Trân trọng cảm ơn ông!
"Mở" đường đi cho rác thải sinh hoạt: Phân loại phải đi liền với hạ tầng xử lý
Lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh ngày càng lớn, trong khi đầu ra chủ yếu vẫn xử lý bằng phương pháp chôn lấp, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải phân loại rác phải gắn với thu gom, hạ tầng xử lý.
