Từ Gambia đến Mỹ, nước biển đang âm thầm lấn sâu vào các nguồn nước ngọt, đe dọa nguồn nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và sinh kế của hàng triệu người trên thế giới.
Tại thành phố New Orleans (Mỹ), nhiều người dân bất ngờ khi nước máy có vị mặn. Ở Bangladesh, những cánh đồng lúa từng màu mỡ đang dần biến thành các ao nước lợ phục vụ nuôi tôm. Trong khi đó, tại Gambia, nhiều nông dân bất lực nhìn cây trồng héo úa khi đất đai ngày càng nhiễm mặn.
Những hiện tượng này đều xuất phát từ xâm nhập mặn - quá trình nước biển thâm nhập vào các nguồn nước ngọt ven biển. Dù diễn ra chậm và ít gây chú ý như bão hay lũ lụt, xâm nhập mặn đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng đối với nhiều cộng đồng ven biển.
Xâm nhập mặn xảy ra khi nước biển hoặc nước mặn từ đại dương xâm nhập vào các tầng chứa nước ngọt trong đất liền. Tình trạng này hiện ảnh hưởng rõ rệt tại nhiều quốc gia có địa hình thấp như Gambia, Việt Nam và Bangladesh, song trên thực tế đây là một vấn đề mang tính toàn cầu, bao gồm cả Mỹ.
Các nghiên cứu cho thấy đến năm 2050, tất cả các châu lục - trừ Nam Cực, đều có thể xuất hiện những khu vực ven biển bị xâm nhập mặn sâu ít nhất 1km vào đất liền. Theo ông Robert Young, giáo sư địa chất ven biển tại Đại học Western Carolina (Mỹ), xâm nhập mặn là ví dụ điển hình của một cuộc khủng hoảng khí hậu diễn ra âm thầm.
Ông cho rằng thế giới thường tập trung chuẩn bị cho những thảm họa lớn như bão hay thiên tai cực đoan, trong khi các biến đổi chậm nhưng dai dẳng như xâm nhập mặn lại ít được chú ý.
Theo ông Young, chính những thay đổi diễn ra từ từ này mới có thể gây tác động sâu rộng và lâu dài đến tương lai của các cộng đồng ven biển, đặc biệt tại các nước đang phát triển.
Tác động ngày càng rõ rệt
Tại Mỹ, xâm nhập mặn đã xuất hiện tại nhiều tầng nước ngầm ven biển và đang đe dọa nguồn nước uống cũng như hoạt động nông nghiệp.
Bang Florida là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất. Tầng chứa nước Biscayne - nguồn cung cấp nước ngọt chính cho miền Nam bang, đang ngày càng dễ bị nước biển xâm nhập.
Các nhà khoa học cũng phát hiện nhiều giếng nước tại bang Rhode Island bị nhiễm mặn. Trong khi đó, người dân bang Louisiana bắt đầu nhận thấy vị mặn trong nước máy. Năm 2023, Thống đốc bang Louisiana đã đề nghị ban bố tình trạng khẩn cấp liên bang do tác động của hiện tượng này.
Ngoài việc ảnh hưởng đến nguồn nước sinh hoạt, nước nhiễm mặn còn tiềm ẩn rủi ro đối với sức khỏe. Một số nghiên cứu cho thấy việc sử dụng nước có độ mặn cao có thể làm tăng nguy cơ cao huyết áp và các biến chứng trong thai kỳ.
Theo bà Holly Michael, chuyên gia thủy địa chất ven biển tại Đại học Delaware (Mỹ), ranh giới giữa nước mặn và nước ngọt phụ thuộc vào sự cân bằng giữa mực nước biển và mực nước trên đất liền.
Khi sự cân bằng này bị phá vỡ - do mực nước biển dâng, lượng mưa giảm hoặc việc khai thác nước ngầm quá mức, nước mặn sẽ dần tiến sâu vào đất liền.
Nông dân - người chịu tác động trực tiếp của khủng hoảng
Trong khi nhiều quốc gia phát triển vẫn có nguồn lực để ứng phó, nông dân tại các quốc gia nghèo lại đang chịu tác động trực tiếp từ xâm nhập mặn.
Tại làng Sankandi ở Gambia, bà Nurse Senneh bắt đầu trồng lúa cùng cha mẹ từ khi còn nhỏ. Trong nhiều năm, những vụ mùa bội thu từ cánh đồng của gia đình đã giúp họ duy trì cuộc sống.
Tuy nhiên, khoảng bốn năm trước, nước mặn từ Đại Tây Dương bắt đầu xâm nhập vào cánh đồng lúa rộng một hecta của bà. Cây lúa dần còi cọc, năng suất giảm mạnh.
Dù đã nhiều lần dựng các con đê tạm để ngăn nước mặn, nỗ lực của bà cuối cùng vẫn không mang lại kết quả. Bà buộc phải bỏ ruộng.
Hiện bà chỉ còn canh tác trên một mảnh đất nhỏ khác và sản lượng thu hoạch chưa đến một phần ba so với trước đây. Gia đình bà cũng phải mua gạo nhập khẩu - điều mà trước kia bà chưa từng nghĩ tới.
Theo ông Sidat Yaffa, giáo sư biến đổi khí hậu và nông học tại Đại học Gambia (Mỹ), sông Gambia - nguồn nước ngọt quan trọng cho sản xuất nông nghiệp - đang bị nước biển xâm nhập sâu tới 250km vào đất liền.
Cùng lúc đó, lượng mưa tại quốc gia này đã giảm khoảng 30% kể từ những năm 1970, khiến nguồn nước ngọt ngày càng khan hiếm và đất đai ngày càng nhiễm mặn.
Tìm kiếm giải pháp thích ứng
Trước tình trạng xâm nhập mặn ngày càng gia tăng, nhiều quốc gia đã triển khai các giải pháp kỹ thuật nhằm bảo vệ nguồn nước ngọt.
Tại bang Florida (Mỹ), các công trình kiểm soát độ mặn đã được xây dựng nhằm ngăn nước biển chảy ngược vào các kênh và tầng nước ngầm.
Ở Việt Nam, sau đợt hạn hán nghiêm trọng năm 2016 khiến nước mặn xâm nhập sâu vào Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều hệ thống cống ngăn mặn quy mô lớn đã được xây dựng để bảo vệ vùng sản xuất lúa của cả nước.
Các nhà khoa học cũng đang thử nghiệm nhiều phương pháp canh tác mới giúp nông dân thích ứng với điều kiện đất và nước ngày càng nhiễm mặn.
Tuy vậy, theo các chuyên gia, không có giải pháp nào có thể áp dụng cho mọi khu vực.
Theo bà Lizzie Yarina, nhà nghiên cứu về thích ứng khí hậu tại Đại học Northeastern, mỗi địa phương cần những giải pháp riêng phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội của mình.
Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy đến năm 2100, gần 77% đường bờ biển trên thế giới có thể bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn.
Điều này đồng nghĩa với việc sinh kế của hàng triệu nông dân ven biển sẽ ngày càng đứng trước nhiều rủi ro.
Tại làng Sankandi, bà Senneh vẫn hy vọng sẽ có một giải pháp lâu dài để ngăn nước mặn xâm nhập sâu hơn vào đất liền.
“Nếu không có biện pháp ngăn chặn, cuộc sống của chúng tôi sẽ ngày càng khó khăn,” bà nói./.
Xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long có xu hướng tăng
Tình hình xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long phụ thuộc vào nguồn nước từ thượng nguồn sông Mê Công, triều cường và còn biến động trong thời gian tới.
