Với bờ biển trải dài, cư dân vùng biển Ninh Bình từ bao đời đã sáng tạo nhiều phương thức lao động phù hợp điều kiện tự nhiên, trong đó có nghệ thuật đi cà kheo. Từ một công cụ phục vụ mưu sinh, giúp ngư dân di chuyển thuận lợi trên những vùng bãi triều để khai thác nguồn lợi thủy sản, cà kheo dần trở thành một nét văn hóa đặc trưng, thể hiện sự sáng tạo, cần cù và khả năng thích ứng của cư dân miền biển.
Công cụ lao động trên bãi triều
Sự ra đời của cà kheo gắn liền nhu cầu thích ứng của cư dân vùng biển trước đặc thù địa hình bãi triều. Theo các ngư dân có nhiều năm kinh nghiệm ở xã Hải Tiến, công cụ này xuất hiện từ những năm 1960. Cấu tạo không cầu kỳ, song mỗi đôi cà kheo đều được chế tác dựa trên những tính toán phù hợp. Thân cà kheo thường làm bằng tre đực già hoặc gỗ chắc, dài từ 2-3m; bàn đạp được cố định ở độ cao khoảng 1,5-2m so với mặt đất, bảo đảm phù hợp từng mực nước triều và thuận tiện cho việc di chuyển.
Ông Nguyễn Quang Hải, thành viên Đội cà kheo xã Hải Tiến chia sẻ, khi phương tiện, công cụ đánh bắt còn thô sơ, cư dân vùng biển đã sáng tạo ra những đôi cà kheo dài để thích ứng với điều kiện tự nhiên. Đứng trên cà kheo, đôi chân có thể bước nhanh và vững hơn trên bãi triều, phục vụ các hoạt động kéo vó, thả lưới, bắt cá.
Ngày nay, dù nhiều phương tiện, công cụ đánh bắt hiện đại đã được đưa vào sử dụng, cà kheo vẫn hiện diện trong đời sống mưu sinh của nhiều ngư dân ven biển.
Đối với cư dân vùng biển, cà kheo từng là phương tiện quan trọng giúp họ tiến sâu hơn vào các vùng bãi triều, mở rộng không gian khai thác thủy, hải sản. Theo ông Nguyễn Quang Hải, khi đứng trên cà kheo, người dân có thể quan sát luồng cá từ vị trí cao hơn. Tuy nhiên, để đứng vững trên đôi chân đặc biệt này là cả một quá trình khổ luyện. Người sử dụng phải làm quen từ những bước đi trên cạn, sau đó tập giữ thăng bằng giữa dòng nước, trên nền bùn lún và trước những đợt sóng, từng bước làm chủ cà kheo để vừa di chuyển vừa lao động hiệu quả.
Không chỉ là công cụ lao động, cà kheo ngày càng được nâng tầm thành loại hình nghệ thuật đặc sắc. Tại xã Hải Xuân, Đội cà kheo với khoảng 30 thành viên duy trì luyện tập, huy động nguồn lực xã hội hóa đầu tư trang phục, đạo cụ, từng bước nâng cao chất lượng biểu diễn. Trên những đôi chân gỗ, các thành viên thể hiện nhiều tiết mục như múa quạt, múa cờ, múa lân, sư, rồng và võ thuật, đòi hỏi kỹ năng, sức khỏe và sự phối hợp nhuần nhuyễn, qua đó góp phần làm nổi bật nét văn hóa đặc trưng của cư dân miền biển.
Anh Nguyễn Văn Đoán, Đội trưởng Đội cà kheo xã Hải Xuân cho biết, dù đã gần 50 tuổi, anh vẫn duy trì niềm say mê với cà kheo sau khoảng 30 năm gắn bó. Theo anh, thế hệ của mình có tới 70% người dân trong xã biết đi cà kheo. Hình ảnh ngư dân mang ngư cụ, sải bước trên đôi chân gỗ giữa bãi triều không chỉ gắn với sinh kế mà còn thể hiện sự sáng tạo, bền bỉ của cư dân vùng biển trong quá trình thích ứng với tự nhiên.
Nhận thức rõ giá trị ấy, anh Đoán tích cực truyền dạy kỹ năng đi cà kheo cho thế hệ trẻ, đồng thời đưa đội tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện, lễ hội. Qua đó, những kỹ năng tưởng như chỉ phục vụ lao động đang từng bước được trao truyền, tiếp nối trong đời sống văn hóa cộng đồng.
Gìn giữ nét văn hóa miền biển
Việc đưa cà kheo đến với học sinh không chỉ giúp duy trì một kỹ năng truyền thống mà còn tạo cơ hội để thế hệ trẻ trực tiếp tiếp cận, thực hành và cảm nhận giá trị của văn hóa vùng biển. Những năm qua, nhiều thế hệ học sinh trên địa bàn xã đã được truyền dạy, tiếp cận với môn nghệ thuật này, sau hơn một năm luyện tập các em đã có thể đi cà kheo thành thạo kết hợp các tiết biểu diễn.
Em Nguyễn Hoàng Hơn, học sinh lớp 7, Trường Trung học cơ sở xã Hải Xuân chia sẻ: Em đã tập luyện cà kheo hơn một năm, đến nay em đã có thể sử dụng cà kheo thành thạo, vừa di chuyển vừa thực hiện các tiết mục múa cờ, múa lân, sư, rồng. Theo Hơn, khó nhất khi tập cà kheo là giữ thăng bằng. Người mới tập thường phải mất gần một tháng, không ít lần bị ngã mới có thể đứng vững và bước đi thành thạo. Khi đã làm chủ được đôi cà kheo, em cảm thấy thích thú và hào hứng hơn với bộ môn này.
Theo anh Nguyễn Văn Đoán, Đội trưởng Đội cà kheo xã Hải Xuân, sức sống của cà kheo ngày càng được khẳng định qua sự quan tâm của công chúng. Thời gian qua, đội liên tục nhận được lời mời biểu diễn tại nhiều sự kiện, từ Lễ hội Bún, Phở, các chương trình trong mùa Du lịch biển Ninh Bình đến hoạt động văn hóa tại Huế. Mới đây, tại Ngày hội truyền thống văn hóa khu vực Hải Hậu dịp Quốc khánh 2/9, những màn trình diễn cà kheo đã tạo dấu ấn, nhận được sự hưởng ứng của đông đảo người dân.
Điều đáng mừng là việc gìn giữ nghệ thuật cà kheo không chỉ được thực hiện ở những địa phương có truyền thống lâu đời mà đang được mở rộng trong cộng đồng cư dân ven biển.
Tại xã Giao Phúc, Câu lạc bộ Cà kheo được thành lập tháng 8/2026 với 20 thành viên, đều là những ngư dân đã và đang trực tiếp tham gia khai thác thủy sản. Sự ra đời của câu lạc bộ tạo thêm không gian để những người có chung niềm đam mê gặp gỡ, giao lưu, đồng thời góp phần duy trì và trao truyền kỹ năng đi cà kheo.
Theo ông Nguyễn Văn Trung, thành viên Câu lạc bộ Cà kheo xã Giao Phúc, các thành viên duy trì tập luyện đều đặn vào dịp cuối tuần nhằm nâng cao kỹ năng, sẵn sàng tham gia biểu diễn tại các ngày hội văn hóa, thể thao của xã và những dịp lễ lớn. Với người dân vùng biển, những bước chân trên cà kheo không chỉ tạo nét mới lạ trong các hoạt động văn hóa cộng đồng mà đang dần trở thành món ăn tinh thần, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa địa phương.
Ông Trần Văn Ngọc, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Giao Phúc cho biết, cà kheo đã trở thành nét văn hóa gắn bó với đời sống người dân vùng biển qua nhiều thế hệ. Địa phương chú trọng duy trì hoạt động của đội cà kheo, tạo điều kiện về tập luyện và biểu diễn, qua đó góp phần gìn giữ giá trị truyền thống, tạo không khí sôi nổi trong các hoạt động cộng đồng./.
Lan tỏa giá trị văn hóa vùng biển qua Lễ hội Cầu ngư đình Trường Đông
Lễ hội không chỉ là nét văn hóa đặc sắc thể hiện sâu sắc đời sống tinh thần và tín ngưỡng độc đáo của người dân làng chài mà còn thể hiện tinh thần biết ơn, “uống nước nhớ nguồn" của người Việt.
