Không còn là công cụ xử lý tình huống, phòng vệ thương mại đang dần trở thành một phần không thể thiếu trong chiến lược quản trị của doanh nghiệp hiện đại - đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế bình quân trên 10% giai đoạn 2026-2030.
Tại Hội nghị bàn tròn "Sử dụng hiệu quả công cụ phòng vệ thương mại trong phát triển ngành công nghiệp và công nghiệp hóa chất bền vững" do Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) phối hợp với Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 6/8, những vấn đề thực tiễn trong việc nhận diện sức ép mới, chia sẻ kinh nghiệm triển khai và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả phối hợp đã được thảo luận thẳng thắn, cởi mở.
Doanh nghiệp trước hai gọng kìm áp lực
Ông Vũ Xuân Hưng, đại diện Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chi nhánh Khu vực Thành phố Hồ Chí Minh, chỉ ra rằng doanh nghiệp Việt Nam đang đối mặt đồng thời với hai sức ép: Ứng phó với các vụ điều tra phòng vệ thương mại từ thị trường nước ngoài và chủ động sử dụng các công cụ này để bảo vệ thị trường trong nước.
Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn còn ba hạn chế cốt lõi: bị động trong tiếp cận thông tin, yếu kém trong quản trị dữ liệu và truy xuất nguồn gốc, thiếu nguồn nhân lực chuyên trách. Từ đó, ông Hưng nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết: doanh nghiệp cần chuyển mạnh tư duy từ "ứng phó" sang "phòng ngừa," chủ động khai thác hệ thống cảnh báo sớm và tăng cường liên kết thông qua các hiệp hội ngành hàng.
Với ngành hóa dầu, ông Wichai Techachindawong, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Hóa dầu Long Sơn (LSP) nhận định tình trạng dư cung toàn cầu cùng áp lực từ hàng nhập khẩu giá thấp đang tạo sức ép rất lớn đối với các dự án đầu tư trong nước. Trong bối cảnh đó, phòng vệ thương mại cần được nhìn nhận như một cấu phần của hệ sinh thái chính sách phát triển công nghiệp, góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng và tạo niềm tin để doanh nghiệp tiếp tục đầu tư, mở rộng sản xuất.
Điểm nổi bật tại hội nghị là những chia sẻ thực tiễn từ chính các doanh nghiệp đã trải qua các vụ điều tra. Thông điệp xuyên suốt là việc chuẩn bị đầy đủ dữ liệu, hệ thống kế toán, hồ sơ và chứng từ ngay từ đầu có ý nghĩa quyết định đối với kết quả điều tra.
Bà Nguyễn Phương Chi, Giám đốc Chiến lược Công ty Cổ phần Sợi Thế Kỷ, cho hay nhờ chuẩn bị kỹ lưỡng hồ sơ và chủ động phối hợp với cơ quan điều tra, doanh nghiệp chỉ phải chịu mức thuế chống bán phá giá 2,5% trong một vụ điều tra tại Hoa Kỳ - thấp hơn đáng kể so với dự báo ban đầu.
Đại diện Công ty TNHH Hyosung Đồng Nai cũng chia sẻ kinh nghiệm chuẩn hóa dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý ngay từ giai đoạn đầu, qua đó giảm thiểu rủi ro trong các vụ điều tra chống bán phá giá, chống lẩn tránh và chống trợ cấp tại thị trường xuất khẩu.
Ông Bùi Thanh Cảnh, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL cho biết sau nhiều vụ việc, doanh nghiệp ngành thép đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm trong chuẩn bị hồ sơ và phối hợp với cơ quan điều tra. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn nhìn nhận phòng vệ thương mại chỉ tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng và khoảng thời gian cần thiết để tái cơ cấu, đổi mới công nghệ; về lâu dài, năng lực nội tại của doanh nghiệp mới là yếu tố quyết định sự phát triển bền vững.
Ông Nguyễn Xuân Thọ, Trưởng Bộ phận Quan hệ đối ngoại Công ty TNHH Hóa chất AGC Việt Nam thẳng thắn chỉ ra rằng việc theo đuổi một vụ việc phòng vệ thương mại đòi hỏi đầu tư đáng kể về nguồn lực, nhân sự, dữ liệu và thời gian. Doanh nghiệp mong muốn cơ quan quản lý tiếp tục đồng hành thông qua hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ, cung cấp thông tin thị trường và duy trì cơ chế đối thoại thường xuyên để kịp thời tháo gỡ vướng mắc.
Bà Huỳnh Thị Mỹ, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Nhựa Việt Nam đề xuất cần phát huy vai trò kết nối của các hiệp hội trong việc tập hợp doanh nghiệp, chia sẻ thông tin và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp sản xuất nguyên liệu và doanh nghiệp hạ nguồn khi áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại. Bà cũng đề xuất Bộ Công Thương tăng cường đào tạo chuyên sâu theo từng ngành hàng và xây dựng bộ tài liệu mẫu về hồ sơ, chứng từ, dữ liệu kế toán để doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể chủ động chuẩn bị.
Phòng vệ thương mại - Trụ cột chính sách trong giai đoạn phát triển mới
Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) đặt vấn đề phòng vệ thương mại trong bức tranh lớn hơn của chiến lược phát triển quốc gia: Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng kinh tế bình quân trên 10% trong giai đoạn 2026-2030, hướng tới trở thành quốc gia có mức thu nhập trung bình cao vào năm 2030. Để hiện thực hóa mục tiêu này, phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo và công nghiệp hóa chất được xác định là một trong những động lực tăng trưởng trọng yếu.
Ông Chu Thắng Trung khẳng định rõ bản chất và giới hạn của công cụ này: "Phòng vệ thương mại không nhằm bảo hộ, mà là công cụ chính sách nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước trong một khoảng thời gian hợp lý trước những hành vi cạnh tranh không công bằng, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp cải tiến công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và phát triển bền vững."
Thực tiễn cho thấy các biện pháp phòng vệ thương mại hiện được áp dụng nhiều nhất đối với các ngành công nghiệp nền tảng như thép, hóa chất và nhựa - điều này phản ánh xu hướng chung của các quốc gia khi coi phòng vệ thương mại là công cụ chính sách quan trọng để bảo vệ ngành sản xuất trước cạnh tranh không công bằng. Tuy nhiên, ông Chu Thắng Trung cũng thừa nhận thực tế: nhiều doanh nghiệp vẫn còn gặp khó khăn trong việc chuẩn bị hồ sơ, cung cấp thông tin và đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật - đây là điểm nghẽn cần được tháo gỡ.
Từ góc độ ngành hóa chất, ông Phạm Huy Nam Sơn, Phó Cục trưởng Cục Hóa chất (Bộ Công Thương) nhấn mạnh tầm quan trọng chiến lược của lĩnh vực này: công nghiệp hóa chất là ngành nền tảng, cung cấp nguyên liệu đầu vào cho nông nghiệp, y tế, điện tử, cơ khí, vật liệu xây dựng và nhiều ngành chế biến, chế tạo khác. Việc phát triển ngành hóa chất theo hướng hiện đại, tự chủ và bền vững do đó có ý nghĩa đặc biệt quan trọng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Ông Nam Sơn cũng chỉ ra một nghịch lý đáng lo ngại là dù nhiều doanh nghiệp đã mạnh dạn đầu tư vào lĩnh vực hóa chất và hóa dầu, từng bước hình thành năng lực sản xuất nguyên liệu trong nước, song nhiều sản phẩm hóa chất cơ bản vẫn phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu trong khi áp lực cạnh tranh từ hàng nhập khẩu ngày càng gia tăng. Điều này đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ để phát triển chuỗi giá trị trong nước, trong đó phòng vệ thương mại đóng vai trò như một "lá chắn" tạo không gian cho doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Tại hội nghị, đại diện hai đơn vị của Bộ Công Thương cùng khẳng định cam kết đồng hành cụ thể với cộng đồng doanh nghiệp. Hai đơn vị sẽ tập trung vào bốn nhóm hành động: hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm và tăng cường chia sẻ thông tin hai chiều; hướng dẫn doanh nghiệp xây dựng hệ thống dữ liệu và chuẩn bị hồ sơ ngay từ khi xuất hiện dấu hiệu thiệt hại; rà soát, hoàn thiện các quy định pháp luật theo hướng tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp; và thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp sản xuất nguyên liệu với doanh nghiệp hạ nguồn nhằm hình thành chuỗi cung ứng hoàn chỉnh.
Đặc biệt, Cục Phòng vệ thương mại sẽ tiếp tục tổng kết thực tiễn để tham mưu hoàn thiện khung pháp lý về phòng vệ thương mại - một bước đi quan trọng để đưa công cụ này thực sự phát huy hiệu quả trong thực tiễn.
Bà Phạm Thị Lệ Nhung, Tổng Biên tập Tạp chí Công Thương nhận định trong bối cảnh các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng được sử dụng rộng rãi trên thế giới, việc nâng cao nhận thức và năng lực sử dụng hiệu quả các công cụ này không chỉ là yêu cầu đối với cơ quan quản lý mà còn là nhu cầu thiết thực của cộng đồng doanh nghiệp./.