Bộ Xây dựng vừa có văn bản gửi Bộ Tài chính về việc thực hiện Nghị quyết số 106/2023/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số chính sách đặc thù về đầu tư xây dựng công trình đường bộ.
Khẳng định Nghị quyết 106 đã tạo hành lang pháp lý kịp thời để xử lý một số điểm nghẽn lớn trong đầu tư xây dựng công trình đường bộ, lãnh đạo Bộ Xây dựng cho biết hiệu quả thể hiện rõ ở việc rút ngắn thủ tục khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường khoảng 10 tháng, tăng tính chủ động về nguồn cung, hạn chế đầu cơ và biến động giá; tăng quyền chủ động và trách nhiệm của địa phương đối với các dự án quốc lộ, đường cao tốc và dự án liên tỉnh.
Tuy nhiên, Bộ Xây dựng chỉ ra một số khó khăn về nguồn vật liệu như việc áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương; thủ tục đất đai và thỏa thuận với người sử dụng đất; công suất khai thác chưa đáp ứng nhu cầu tiến độ; năng lực khai thác của một số nhà thầu còn hạn chế; phân bố nguồn vật liệu mất cân đối giữa các vùng; nguy cơ sạt lở, suy giảm trầm tích, tác động môi trường và biến động giá trên thị trường.
Trước mắt, trong giai đoạn 2026-2030, nhu cầu vật liệu cho khu vực Đồng bằng sông Cửu Long là rất lớn nhưng nguồn cát sông không thể đáp ứng, nguồn cung ứng vật liệu cát, đá cho các dự án chủ yếu chỉ tập trung tại một số địa phương.
Trong khi đó, nguồn cát biển có trữ lượng lớn nhưng do đặc thù khai thác trên biển nên phương tiện đáp ứng đủ các điều kiện để khai thác không nhiều, việc khai thác khu vực gần bờ biển với mức mớn nước thấp nên chỉ sử dụng được các tàu công suất nhỏ.
Ngoài ra do biển động, gió chướng nên chỉ có thể khai thác từ tháng 3 đến hết tháng 8 trong năm. Sau khi khai thác phải rửa mặn, trung chuyển cát nhiều lần từ tàu to sang tàu nhỏ, cự ly vận chuyển xa dẫn đến giá thành vật liệu cát biển cao hơn so với cát sông, các địa phương còn hạn chế sử dụng.
Đưa ra nhiệm vụ, giải pháp trong thời gian tới, lãnh đạo Bộ Xây dựng cho biết cần có cơ chế dự báo, cân đối và điều phối nguồn vật liệu theo vùng, liên vùng cần được xây dựng; đầu mối cập nhật nhu cầu, trữ lượng, công suất, giá và khả năng vận chuyển cần được thiết lập, ưu tiên nguồn vật liệu cho các công trình, dự án quan trọng quốc gia nhưng không làm mất cân đối nhu cầu dân sinh và sản xuất tại địa phương.
Cùng với việc dự án khi chuẩn bị đầu tư phải xác định đầy đủ nguồn vật liệu, phương án giải phóng mặt bằng khu vực mỏ, chi phí khai thác vận chuyển, tác động môi trường và phương án thay thế, các Bộ, ngành và địa phương phải kiểm soát chặt hoạt động khai thác, vận chuyển khoáng sản, công bố giá vật liệu phù hợp với thị trường và chuỗi cung ứng; công khai thông tin, tiếp nhận phản ánh của người dân, xử lý nghiêm hành vi khai thác sai phạm, đầu cơ, nâng giá và gây mất an toàn, sạt lở hoặc ảnh hưởng sinh kế cộng đồng
Đặc biệt, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cần so sánh đồng thời phương án sử dụng cát sông, cát biển, vật liệu thay thế và giải pháp kết cấu theo chi phí vòng đời, hiệu quả kinh tế-xã hội và tính bền vững môi trường.
Bộ Xây dựng đề nghị cấp có thẩm quyền tiếp tục tổ chức thực hiện các quy định đã luật hóa về tỷ lệ vốn nhà nước trong dự án PPP, giao địa phương làm cơ quan chủ quản, hỗ trợ ngân sách giữa các địa phương và khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường.
Bộ chuyên ngành quản lý về khoáng sản hướng dẫn các địa phương rà soát, đánh giá tiềm năng, trữ lượng, chất lượng các mỏ vật liệu xây dựng; tổ chức điều phối nguồn vật liệu giữa các địa phương (địa phương có vật liệu cho địa phương còn thiếu); hướng dẫn trình tự bồi thường, hỗ trợ, phục hồi môi trường, đánh giá tác động lòng, bờ, bãi sông và trách nhiệm quản lý mỏ sau khai thác.
Các địa phương có mỏ cần rà soát nâng công suất các mỏ đang hoạt động, tổ chức cấp phép khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường để cung ứng cho các công trình, dự án theo phương án điều phối.
Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố cần giao một cơ quan đầu mối tiếp nhận, theo dõi và điều phối nguồn vật liệu phục vụ thi công các dự án; các địa phương có nhu cầu cần cung ứng vật liệu chủ động phối hợp với các địa phương có mỏ triển khai các thủ tục liên quan để hình thành các chuỗi liên kết, cung ứng vật liệu ổn định; thông báo giá phù hợp với mặt bằng giá của chuỗi cung ứng làm cơ sở lập dự toán.
Đối với khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, Bộ Xây dựng đề nghị địa phương chủ động nghiên cứu các khu vực phù hợp để sử dụng cát biển, giảm áp lực cho nguồn cát sông; xem xét quy hoạch các khu vực được sử dụng cát biển gắn với quy hoạch vùng sản xuất để mở rộng phạm vi sử dụng cát biển; có giải pháp xử lý giảm độ mặn để sử dụng làm vật liệu đắp nền cho các công trình; chủ động tổ chức nhập khẩu cát Campuchia để cung ứng cho các công trình, dự án (nếu cần).
Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cần nghiên cứu giải pháp cầu cạn khi đầu tư xây dựng các tuyến đường bộ cao tốc ngay từ bước lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư hoặc đề xuất dự án; phân tích, làm rõ ưu nhược điểm của các phương án để xem xét, quyết định theo thẩm quyền, bảo đảm tính kinh tế kỹ thuật, hiệu quả đầu tư cho cả vòng đời dự án và bền vững về kinh tế, xã hội, môi trường./.