Là công trình thủy lợi quan trọng đặc biệt, liên quan đến an ninh quốc gia, hồ Dầu Tiếng giữ vai trò bảo đảm an ninh nguồn nước, phòng chống thiên tai và phát triển kinh tế-xã hội khu vực Đông Nam Bộ.
Trước yêu cầu mới, nhiều giải pháp đang được triển khai nhằm nâng cao năng lực quản lý, vận hành an toàn công trình.
Tăng ứng dụng công nghệ, phát huy hiệu quả công trình đa mục tiêu
Hồ chứa nước Dầu Tiếng nằm trên thượng nguồn sông Sài Gòn, thuộc địa bàn Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai. Được đưa vào khai thác từ năm 1985, hồ Dầu Tiếng có dung tích thiết kế 1,58 tỷ m3 nước, diện tích mặt nước khoảng 270km2.
Hệ thống công trình gồm đập chính, đập phụ, các cống điều tiết, tràn xả lũ cùng khoảng 150km kênh trục và hơn 300 hạng mục công trình thủy lợi.
Ông Trần Quang Hùng, Tổng Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác Thủy lợi Miền Nam, cho biết không chỉ phục vụ tưới trực tiếp cho gần 117.000ha đất nông nghiệp, hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng-Phước Hòa còn cấp nguồn tưới cho gần 25.000ha khác, hỗ trợ chống hạn cho 21.000ha sản xuất trong những năm khô hạn, cấp nước thô cho sinh hoạt và công nghiệp tại Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai, đồng thời góp phần đẩy mặn, cải thiện môi trường, cắt giảm lũ, phát điện, phát triển du lịch sinh thái và nhiều hoạt động kinh tế khác.
Theo ông Trần Quang Hùng, để tăng dung tích phòng lũ, giảm ngập hạ du, duy trì dòng chảy môi trường và bảo đảm cấp nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt, mùa mưa lũ năm 2025, công ty đã điều tiết nước qua tràn 8 đợt với tổng lượng hơn 1,57 tỷ m3. Ngay sau kết thúc, đơn vị rà soát toàn bộ công trình, đánh giá hiện trạng, lập kế hoạch sửa chữa các hạng mục có nguy cơ mất an toàn và được Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt kế hoạch bảo trì năm 2026.
Trước mùa mưa năm nay, công ty tiếp tục kiểm tra hiện trạng công trình, vật tư, thiết bị, vận hành thử các công trình điều tiết và lập kế hoạch sửa chữa bổ sung để kịp thời xử lý các hạng mục xuống cấp.
Ông Trần Quang Hùng cho biết đến nay đơn vị đã thực hiện đầy đủ các quy định về quản lý an toàn đập, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học-công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý, vận hành. Hệ thống giám sát mực nước, chất lượng nước, lượng mưa, giám sát khai thác cát và điều hành trực tuyến giúp cập nhật dữ liệu theo thời gian thực, nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ vẫn cần tiếp tục được đầu tư đồng bộ để đáp ứng yêu cầu quản lý công trình quy mô lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Nâng cấp, bảo đảm an toàn lâu dài cho công trình
Cùng với việc quản lý thường xuyên Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác Thủy lợi Miền Nam đang triển khai nhiều giải pháp đầu tư nhằm nâng cao năng lực bảo đảm an toàn hồ chứa. Giai đoạn đầu tư công trung hạn 2021-2025 với tổng mức đầu tư 400 tỷ đồng đã hoàn thành, các hạng mục chính được nghiệm thu đưa vào sử dụng, góp phần bảo đảm vận hành an toàn cụm công trình đầu mối.
Đối với giai đoạn 2026-2030, công ty đã trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trương đầu tư dự án nâng cấp hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng-Phước Hòa với tổng kinh phí khoảng 710 tỷ đồng. Dự án tập trung sửa chữa đập chính, đập phụ, tràn xả lũ; bổ sung hệ thống quan trắc, camera giám sát, chiếu sáng; xây dựng trung tâm giám sát, điều khiển; hiện đại hóa hệ thống dự báo dòng chảy, cảnh báo ngập lụt, quan trắc chất lượng nước và điều hành vận hành theo hướng tự động hóa.
Theo đơn vị quản lý, hồ Dầu Tiếng được xây dựng theo tiêu chuẩn kỹ thuật từ cuối thập niên 1970 nên nhiều quy định hiện nay không còn phù hợp với thực tiễn. Một số khó khăn lớn đang đặt ra là việc xác định phạm vi bảo vệ lòng hồ theo quy định mới, tình trạng lấn chiếm hành lang thoát lũ, bồi lắng lòng sông, nguồn lực quản lý còn hạn chế và sự phối hợp giữa các địa phương trong công tác phòng, chống thiên tai chưa thật sự đồng bộ.
Đặc biệt, nhiều đoạn hạ lưu sông Sài Gòn bị thu hẹp do lấn chiếm và bồi lắng, làm giảm khả năng thoát lũ. Hiện đơn vị chỉ có thể chủ động vận hành với lưu lượng xả không quá 200 m³/giây, thấp hơn nhiều so với lưu lượng thiết kế, ảnh hưởng đến khả năng điều tiết linh hoạt khi xuất hiện mưa lũ lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Để bảo đảm an toàn công trình, công ty kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục bố trí nguồn vốn đầu tư sửa chữa, hiện đại hóa hệ thống; xây dựng cơ sở dữ liệu, hệ thống quan trắc và cảnh báo lũ; nghiên cứu đánh giá tổng thể tình trạng bồi lắng lòng hồ, tác động của hoạt động khai thác khoáng sản và hoàn thiện các cơ chế quản lý phù hợp với đặc thù công trình.
Đối với các địa phương vùng hạ du và khu vực lòng hồ, công ty đề nghị tăng cường phối hợp rà soát hành lang thoát lũ, cập nhật quy hoạch phòng chống ngập, quản lý chặt các hoạt động trong phạm vi bảo vệ công trình, đồng thời hỗ trợ nguồn lực cho phòng, chống thiên tai và bảo vệ hệ thống thủy lợi.
Ông Nguyễn Tùng Phong, Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình Thủy lợi, cho biết trong bối cảnh hiện nay, hồ chứa nước Dầu Tiếng không chỉ thực hiện nhiệm vụ cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, bảo đảm an toàn công trình và cắt giảm lũ cho vùng hạ du mà còn giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh nguồn nước và đáp ứng yêu cầu khai thác đa mục tiêu theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Theo ông Nguyễn Tùng Phong, cục sẽ đề nghị các đơn vị tiếp tục nghiên cứu, đánh giá toàn diện các phương án vận hành hồ chứa, đồng thời đề xuất mực nước tích cuối mùa mưa năm 2026 ở cao trình +24m, thấp hơn mực nước dâng bình thường 40cm, nhằm vừa bảo đảm cấp nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt, vừa nâng cao khả năng phòng lũ và bảo đảm an toàn tuyệt đối cho công trình trọng yếu quốc gia.
Ông Nguyễn Tùng Phong cho biết thêm trước yêu cầu ngày càng cao về bảo đảm an toàn công trình trong điều kiện biến đổi khí hậu và nhu cầu sử dụng nước gia tăng, bộ sẽ tiếp tục ưu tiên bố trí nguồn lực đầu tư nâng cấp, sửa chữa các hạng mục trọng yếu của hệ thống hồ Dầu Tiếng; đồng thời hiện đại hóa hệ thống quan trắc, bổ sung thiết bị giám sát an toàn đập, tăng cường các trạm đo khu vực hạ du và đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý, vận hành. Qua đó, nâng cao năng lực giám sát, dự báo, cảnh báo sớm, bảo đảm công trình vận hành an toàn, hiệu quả, phát huy tối đa vai trò của hồ chứa đối với phát triển kinh tế-xã hội và bảo đảm an ninh nguồn nước khu vực./.
An ninh nguồn nước hồ Dầu Tiếng bị đe dọa bởi vấn nạn vứt xác động vật chết
Dòng kênh dẫn Dầu Tiếng-Phước Hòa, tuyến kênh huyết mạch chuyển nguồn nước từ hồ Phước Hòa (Thành phố Hồ Chí Minh) về hồ Dầu Tiếng (Tây Ninh) liên tục bị ô nhiễm bởi nạn vứt xác động vật chết.
