Hiện nay, nhiều doanh nghiệp xây dựng Việt Nam đã đảm nhận thành công vai trò nhà đầu tư, tổng thầu, nhà thầu chính; tổ chức quản lý các vấn đề về tài chính, trang thiết bị máy móc, công nghệ, nhà thầu phụ để thực hiện các dự án có quy mô lớn, yêu cầu cao về tiến độ, chất lượng và kỹ thuật.
Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, một số quy định pháp luật liên quan đến địa vị pháp lý của các nhà thầu, việc tổ chức hợp đồng xây dựng và sử dụng nhà thầu phụ cần được nghiên cứu, làm rõ để phù hợp với yêu cầu quản lý Nhà nước và thực tiễn tổ chức thực hiện hợp đồng xây dựng.
Tách biệt rõ hành vi chuyển nhượng thầu
Trong văn bản gửi tới Thủ tướng Chính phủ về kiến nghị một số nội dung để nâng cao vai trò của nhà thầu trong lĩnh vực đầu tư xây dựng công trình hạ tầng giao thông, theo ông Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI), nhiều hội viên quan tâm và phản ánh và có ý kiến trong quá trình thực hiện các dự án cần làm rõ tiêu chí phân biệt giữa sử dụng nhà thầu phụ và chuyển nhượng thầu.
Cụ thể, thực tiễn triển khai có thể phát sinh trường hợp nhà thầu chính, nhà thầu quản lý hoặc tổng thầu sử dụng một hoặc nhiều nhà thầu phụ để thực hiện các phần công việc chuyên môn xuất phát từ yêu cầu về chuyên môn hóa, công nghệ, thiết bị, năng lực nhân sự hoặc khả năng huy động nguồn lực của từng doanh nghiệp.
Trong khi đó, chuyển nhượng thầu về bản chất là hành vi làm thay đổi chủ thể chịu trách nhiệm chính trong việc thực hiện gói thầu. Nhà thầu được lựa chọn không còn trực tiếp tổ chức, quản lý và chịu trách nhiệm đối với phần công việc đã cam kết trong hợp đồng.
“Nếu việc nhận diện chuyển nhượng thầu chỉ dựa trên một tiêu chí mang tính hình thức như tỷ lệ hoặc giá trị công việc giao cho nhà thầu phụ mà không xem xét các yếu tố về chủ thể thực hiện, chịu trách nhiệm trong hợp đồng hoặc phần công việc có yêu cầu cao về chuyên môn, kỹ thuật, kinh nghiệm phải do nhà thầu trực tiếp thực hiện thì cách tiếp cận đó chưa thực sự đầy đủ và toàn diện,” ông Chủng nêu quan điểm.
Vì vậy, cơ quan có thẩm quyền cần phải tách biệt rõ trường hợp nhà thầu chính, nhà thầu quản lý, tổng thầu vẫn tổ chức quản lý, kiểm soát và chịu trách nhiệm trước chủ đầu tư trên thực tế, việc sử dụng nhà thầu phụ để thực hiện một hoặc một số phần công việc cần được nhìn nhận là một phương thức tổ chức thực hiện hợp đồng. Ngược lại, trường hợp nhà thầu chuyển giao toàn bộ công việc hoặc chuyển giao trách nhiệm chính trong việc thực hiện hợp đồng cho chủ thể khác thì cần được xem xét dưới góc độ chuyển nhượng thầu.
Phía VARSI đánh giá phương án tiếp cận này có thể vừa bảo đảm kiểm soát hành vi chuyển nhượng thầu, vừa tránh tạo ra những hạn chế không cần thiết đối với việc tổ chức thực hiện gói thầu, hợp tác và huy động nguồn lực của các doanh nghiệp trong việc tổ chức thi công các gói thầu lớn.
Trao quyền chủ động phù hợp cho tổng thầu
Đề cập đến mô hình tổ chức thực hiện các dự án xây dựng hiện nay, theo ông Chủng, đối với các dự án quy mô lớn, đặc biệt là các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm quốc gia, một nhà thầu chính, nhà thầu quản lý hoặc tổng thầu có thể đồng thời thực hiện nhiều chức năng như: quản trị dự án, điều phối nguồn lực, quản lý tiến độ, kiểm soát chất lượng, quản lý chuỗi cung ứng, tổ chức tài chính, công nghệ, thiết bị, phối hợp nhà thầu phụ đặc biệt, quản lý nhà thầu phụ để tổ chức thực hiện hợp đồng đã ký với chủ đầu tư, cơ quan có thẩm quyền.
Trong mô hình này, tổng thầu hay nhà thầu quản lý có thể không trực tiếp thực hiện toàn bộ khối lượng công việc nhưng vẫn là đầu mối chịu trách nhiệm tổng thể và toàn diện trước chủ đầu tư.
Trên cơ sở đó, VARSI kiến nghị trong quá trình xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật cần nghiên cứu theo hướng trao quyền chủ động phù hợp cho tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu chính trong việc tổ chức thực hiện hợp đồng, bao gồm việc lựa chọn, quản lý và sử dụng các nhà thầu phụ, nhà cung cấp, nhà thầu phụ đặc biệt phù hợp với yêu cầu của gói thầu và hợp đồng.
“Việc trao quyền chủ động này cần gắn với nguyên tắc tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu chính phải chịu trách nhiệm toàn diện trước chủ đầu tư theo hợp đồng và không được làm thay đổi chủ thể chịu trách nhiệm thực hiện hợp đồng," ông Chủng phân tích.
Ngoài ra, Chủ tịch VARSI cũng nhìn nhận cách tiếp cận trên vừa bảo đảm yêu cầu quản lý Nhà nước, vừa phù hợp với thực tiễn tổ chức các dự án xây dựng quy mô lớn, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước phát triển năng lực tổng thầu, có thể đảm nhận các dự án lớn, nâng cao khả năng tự chủ của nền kinh tế và tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
Trên cơ sở phân tích, VARSI kiến nghị Thủ tướng Chính phủ quan tâm xem xét, chỉ đạo Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan tổng kết thực tiễn tổ chức hoạt động xây dựng theo các mô hình tổng thầu, nhà thầu chính và tham khảo thông lệ quốc tế làm cơ sở hoàn thiện, bổ sung chế định tổng thầu, nhà thầu quản lý.
Các bộ, ngành rà soát, hoàn thiện pháp luật về xây dựng, đấu thầu theo hướng xác lập rõ địa vị pháp lý (quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm) của tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu chính và rà soát, hoàn thiện pháp luật về xây dựng, đấu thầu đối với nội dung sử dụng nhà thầu phụ, làm rõ bản chất của hành vi chuyển nhượng thầu để không làm hạn chế quyền chủ động tổ chức thực hiện gói thầu của các nhà thầu./.