Cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km, làng Chàng Sơn (xã Tây Phương) từ lâu nổi tiếng với hai nghề thủ công truyền thống là mộc mỹ nghệ và làm quạt giấy. Giữa nhịp sống hiện đại, nơi đây vẫn lưu giữ những kỹ nghệ thủ công đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, góp phần làm nên một lát cắt đặc sắc của văn hóa làng nghề Bắc Bộ.
Nếu có dịp ghé thăm ngôi làng nhỏ nằm êm đềm giữa cánh đồng lúa này, bạn sẽ bất ngờ bởi ngôi làng giống như một khu phố sầm uất với những ngôi nhà tiện nghi hơn một làng quê dù vẫn có những đặc trưng của một ngôi làng Bắc Bộ điển hình như cây đa, giếng nước, sân đình…
Nhờ thu nhập ổn định từ hai nghề truyền thống cùng tâm lý gắn bó với những bí quyết gia truyền, rất hiếm người làng di cư sang nơi khác sinh sống. Theo thời gian, Chàng Sơn ngày càng đông đúc, các xưởng sản xuất không ngừng mở rộng, những ngôi nhà hiện đại mọc lên san sát, còn nghề truyền thống vẫn luôn được gìn giữ và ngày càng phát triển.
Bầu không khí ở làng Chàng Sơn luôn tất bật với những âm thanh lao động rộn ràng của tiếng cưa, tiếng đục xen giữa tiếng động cơ xe ôtô chở hàng nối đuôi nhau ngược xuôi trên con đường chính giữa làng. Đi vào sâu hơn trong những con ngõ nhỏ, bạn sẽ bắt gặp những dải quạt giấy rực rỡ đang được hong phơi chờ hoàn thiện ở nhiều hiên nhà.
Đằng sau những chiếc quạt mỏng nhẹ ấy là cả một quy trình đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và kinh nghiệm của người thợ.
Công đoạn tỉ mỉ
Quạt giấy Chàng Sơn nổi tiếng bởi độ nhẹ mà chắc, nhờ kỹ thuật vót nan thủ công mỏng, dẻo và sự đa dạng nghệ thuật so với quạt giấy làm thủ công ở các nơi khác. Để làm nên một chiếc quạt hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, trong đó mỗi bước đều đòi hỏi sự chính xác, tỉ mỉ và đôi bàn tay khéo léo.
Đầu tiên là làm xương quạt - công đoạn quyết định độ bền, độ dẻo và phom dáng của sản phẩm. Người thợ chọn những cây tre già, gióng thẳng và dài, chặt thành từng khúc theo tỷ lệ phù hợp, cạo lớp vỏ ngoài rồi ngâm dưới ao từ 3-4 tháng để ngăn ngừa mối mọt và giúp tăng độ dẻo dai.
Những ống tre sau khi ngâm được chẻ nhỏ, rồi vót thành các thanh nan mỏng, đều và nhẵn. Nan phải đều tăm tắp để khi xếp lại, các thanh không bị so le; các mép nan được mài mịn để cầm êm tay.
Khi lắp khung, hai thanh nan cái - được làm từ phần cật tre già nhất hoặc gỗ, vót dày và cứng
Khi lắp khung quạt, người thợ xếp hai thanh nan cái (được làm từ cật tre già nhất hoặc gỗ, vót dày và cứng hơn) ở ngoài cùng, để bảo vệ các nan con bên trong, sau đó xếp toàn bộ nan con và nan cái lại thành một xấp thẳng hàng, dùng khoan nhỏ khoan một lỗ chính xác ở phần cán quạt, gọi là lỗ nhài, để cố định trục. Đây là bước “cân” quạt, nan phải đều, trục phải chắc, đóng mở trơn tru. Nếu lệch, mặt quạt sẽ không phẳng.
Tiếp đó là khâu dán mặt quạt, hay còn gọi là phất quạt. Người thợ trải một mặt giấy đã cắt theo hình vòng cung của rẻ quạt, xòe rộng khung nan rồi đặt lên mặt giấy. Keo được phết đều lên các nan trước khi đặt tiếp lớp giấy còn lại. Bằng đôi tay đã quen việc, người thợ nhẹ nhàng vuốt phẳng, ép các thành phần dính vào nhau thành một thể thống nhất.
Trước đây, người Chàng Sơn thường giã quả cậy (quả hồng non) lấy nước cốt, lọc sạch bã để làm chất kết dính. Loại keo tự nhiên này giúp quạt hạn chế nấm mốc và chống thấm nước. Tuy nhiên, khi quy mô sản xuất ngày càng lớn, nguồn quả cậy không đủ đáp ứng nhu cầu nên ngày nay, nhiều người thợ sử dụng bột sắn làm chất kết dính thay thế.
Khâu phất quạt tưởng nhẹ nhàng nhưng lại đòi hỏi rất nhiều kinh nghiệm. Mặt giấy phải phẳng, bám đều vào nan; hai mặt phải vừa vặn, không xô lệch, không nhăn hay phồng. Chỉ một thao tác không chính xác, cả chiếc quạt có thể mất đi độ thẩm mỹ.
Sau khi ráp xong, người thợ cắt bỏ phần giấy thừa ở đỉnh quạt và hai bên mép nan cái, tạo nên đường cong mềm mại rồi đem phơi dưới nắng hoặc hong gió cho keo khô hẳn.
Nhưng chiếc quạt vẫn chưa thể hoàn thành ngay. Chỉ khi keo khô, quạt mới được xếp lại và dùng những thanh gỗ nặng ép chặt trong vài giờ để các nếp gấp vào đúng khuôn, giúp quạt sau này đóng mở dễ dàng.
Một chiếc quạt hoàn chỉnh phải có mặt giấy phẳng, đường dán mịn, trục đóng mở nhẹ và êm, không bị kẹt cũng không quá lỏng. Từ những vật liệu đơn sơ, qua bàn tay người thợ đã thành chiếc quạt giấy xinh xắn, giúp nhẹ nhàng xua tan đi cái nóng bức những trưa Hè.
Từ làng quê Bắc Bộ vươn ra thế giới
Nghề làm quạt Chàng Sơn có lịch sử hơn 200 năm và luôn nổi tiếng. Ngay từ thế kỷ 19, những chiếc quạt giấy Chàng Sơn đã theo chân người Pháp vượt đại dương tới các cuộc "đấu xảo" - những triển lãm, hội chợ quốc tế - tại thủ đô Paris. Từ một vật dụng quen thuộc trong đời sống, chiếc quạt thủ công của người Việt khi ấy trở thành sản phẩm mỹ nghệ được giới quý tộc phương Tây yêu thích.
Danh tiếng của làng nghề cũng sớm được biết đến trong triều đình phong kiến. Những nghệ nhân xuất sắc của Chàng Sơn được trọng dụng và phong hàm “Bá Hộ” - một phẩm hàm danh dự thường dành cho tầng lớp hào lý hoặc người có thế lực, giàu có trong xã hội bấy giờ, để ghi nhận tài năng tinh hoa, khéo léo của người thợ thủ công trong việc chế tác quạt thủ công.
Không chỉ hiện diện trong những không gian quyền quý, quạt Chàng Sơn còn đi vào đời sống văn hóa dân gian. Hình ảnh chiếc quạt xuất hiện trong ca dao, tranh dân gian Đông Hồ và trở thành đạo cụ quen thuộc trên các sân khấu nghệ thuật như chèo, tuồng.
Từ một vật dụng để tạo gió, chiếc quạt dần trở thành một phần của đời sống văn hóa, gắn với hình ảnh, ký ức và nghệ thuật truyền thống của người Việt.
Bước sang thế kỷ 20, nghề làm quạt Chàng Sơn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Trong thời kỳ bao cấp, Chàng Sơn trở thành tổ hợp sản xuất quạt lớn nhất nước, được Nhà nước bảo trợ để sản xuất và phân phối quạt giấy phục vụ sinh hoạt tới khắp các tỉnh, thành miền Bắc.
Những chiếc quạt giấy giản dị khi ấy trở thành vật dụng quen thuộc trong nhiều gia đình, tiếp tục duy trì sức sống của nghề truyền thống qua những giai đoạn lịch sử nhiều biến động.
Quạt Chàng Sơn trong diện mạo mới
Ngày nay, khi quạt máy và điều hòa đã trở thành những vật dụng phổ biến, quạt Chàng Sơn không còn cạnh tranh bằng công năng làm mát như trước. Thay vào đó, làng nghề đang từng bước tái định vị chiếc quạt truyền thống như một sản phẩm văn hóa, nghệ thuật và du lịch, qua đó mở ra một hành trình mới.
Từ những sản phẩm phục vụ thị trường trong nước, quạt Chàng Sơn một lần nữa vượt đại dương, xuất khẩu số lượng lớn sang những thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu.
Để đáp ứng thị hiếu mới, người làm quạt không ngừng sáng tạo về mẫu mã, chất liệu và kỹ thuật. Quạt giấy mộc truyền thống nay có thêm các sản phẩm cao cấp như quạt lụa, quạt the, quạt thư pháp và đặc biệt là những chiếc quạt tranh nghệ thuật khổng lồ, được sử dụng để trang trí tại các nhà hàng, khách sạn sang trọng.
Sự đổi mới ấy cũng đưa Chàng Sơn từ một làng nghề sản xuất thủ công trở thành một điểm đến du lịch trải nghiệm. Du khách trong và ngoài nước có thể tìm về làng, tìm hiểu lịch sử nghề làm quạt, chiêm ngưỡng những sản phẩm thủ công và tự tay trải nghiệm các công đoạn làm nên một chiếc quạt truyền thống.
Đáng chú ý, trong hành trình hồi sinh và làm mới nghề truyền thống, thế hệ trẻ Chàng Sơn đang đóng vai trò ngày càng rõ nét. Công nghệ được đưa vào hoạt động sản xuất, quảng bá và kinh doanh; những người trẻ nhạy bén với các nền tảng trực tuyến, đưa quạt Chàng Sơn lên các sàn thương mại điện tử, mở rộng thị trường bằng cách tiếp cận những nhóm khách hàng mới.
Chiếc quạt truyền thống vì thế không chỉ hiện diện trong không gian văn hóa xưa mà còn xuất hiện trên mạng xã hội, trở thành một phụ kiện thời trang độc đáo trong những bộ ảnh cổ phục của thế hệ Gen Z./.
Làng quạt Chàng Sơn nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống
Giữa nhịp sống hiện đại, làng quạt Chàng Sơn (Thạch Thất, Hà Nội) không chỉ nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống mà còn mạnh dạn ứng dụng công nghệ vào sản xuất, quảng bá.
