Sáu tháng căng thẳng và xung đột khiến eo biển Hormuz bị tê liệt đang thúc đẩy các cường quốc dầu mỏ vùng Vịnh đẩy nhanh kế hoạch xây dựng, mở rộng các tuyến đường ống, nhằm giảm phụ thuộc vào tuyến hàng hải chiến lược từng vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày.
Theo báo Le Monde, trước khi xung đột tại Iran bùng phát ngày 28/2, dầu khí từ vùng Vịnh chủ yếu được vận chuyển qua eo biển Hormuz để đến châu Á, thị trường tiêu thụ năng lượng lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, việc tuyến hàng hải này bị tê liệt đã làm đảo lộn hoạt động xuất khẩu dầu khí của khu vực, buộc các nước sản xuất phải gấp rút tìm đường thay thế.
Từ cuối tháng 7 đến cuối tháng 8, các tàu chở dầu, nhiều chiếc được Hải quân Mỹ hộ tống, vẫn đưa được khoảng 2-7 triệu thùng dầu mỗi ngày ra khỏi vùng Vịnh. Tuy nhiên, những tàu tiếp tục đi qua Hormuz thường phải tắt tín hiệu và đối mặt với nguy cơ bị máy bay không người lái hoặc tên lửa Iran tấn công. Trong bối cảnh đó, những kế hoạch giảm phụ thuộc vào Hormuz đang nhanh chóng chuyển từ ý tưởng thành các dự án cụ thể.
Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE) hiện có lợi thế lớn nhất nhờ tuyến đường ống Abu Dhabi Crude Oil Pipeline dài gần 400 km, nối các mỏ dầu Habshan ở phía Tây Bắc với cảng Fujairah bên Vịnh Oman, cho phép xuất khẩu dầu mà không phải đi qua Hormuz. UAE đang đẩy nhanh việc mở rộng tuyến này, với mục tiêu tăng gấp đôi công suất lên gần 3,6 triệu thùng/ngày vào năm 2027, tương đương gần như toàn bộ sản lượng dầu của nước này.
Theo ông Homayoun Falakshahi, chuyên gia phân tích của Kpler, đây là dự án tiến xa nhất trong khu vực. Kế hoạch đã được chuẩn bị từ trước xung đột, nhưng tình hình mới khiến tiến độ được đẩy nhanh. UAE cũng nghiên cứu mở rộng cảng Fujairah và xây dựng thêm một đường ống vận chuyển các sản phẩm tinh chế như dầu diesel và nhiên liệu hàng không.
Trong khi đó, Saudi Arabia muốn tăng năng lực tuyến đường ống chạy xuyên đất nước từ khu vực Abqaiq bên Vịnh tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ. Tuyến này hiện có thể vận chuyển tới 7 triệu thùng dầu/ngày. Kuwait, quốc gia chưa có đường xuất khẩu thay thế Hormuz, cũng quan tâm tới khả năng tham gia hệ thống này. Tuy nhiên, Saudi Arabia còn phải giải quyết điểm nghẽn tại cảng Yanbu, nơi hiện chỉ có thể bốc tối đa khoảng 4-5 triệu thùng dầu/ngày lên tàu.
Tình thế khó khăn hơn đối với những nước phụ thuộc hoàn toàn vào Hormuz như Kuwait, Bahrain và đặc biệt là Qatar, quốc gia không thể đưa khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) ra thị trường kể từ khi xung đột bùng phát do mặt hàng này chỉ có thể được vận chuyển bằng đường biển.
Trong khi đó, Iraq đang thúc đẩy những dự án đường ống xuyên biên giới. Ngày 17/7, Baghdad và Damascus ký biên bản ghi nhớ về khôi phục, thậm chí xây dựng lại hoàn toàn tuyến Kirkuk-Baniyas, nối các mỏ dầu miền Bắc Iraq với bờ biển Địa Trung Hải của Syria. Đường ống này đã ngừng hoạt động khoảng hai thập kỷ và hiện bị hư hỏng nặng.
Iraq cũng nghiên cứu một tuyến đường ống từ Basra, vùng sản xuất dầu lớn nhất ở miền Nam, tới Haditha ở phía Bắc, sau đó có thể phân nhánh sang Syria, Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Jordan. Mỹ công khai ủng hộ các kế hoạch này và tập đoàn Chevron đang đứng đầu một liên danh tiến hành những nghiên cứu khả thi ban đầu. TotalEnergies của Pháp cũng dự kiến tham gia tuyến đường ống từ Baghdad sang Syria, đồng thời đầu tư tại Abu Dhabi để tăng gấp đôi công suất tuyến dẫn dầu tới Fujairah.
Tuy nhiên, chưa chắc tất cả các dự án sẽ trở thành hiện thực. Ông Robin Mills, Giám đốc điều hành công ty tư vấn Qamar Energy tại Dubai, cho rằng một số kế hoạch còn nhằm phát đi thông điệp tới Iran rằng các nước trong khu vực có những lựa chọn khác ngoài Hormuz. Vì vậy, việc tất cả các tuyến đường ống cuối cùng có được xây dựng hay không không phải là vấn đề quan trọng nhất.
Tài chính cũng không phải trở ngại lớn, nhất là đối với Saudi Arabia và UAE, nơi các tập đoàn dầu khí quốc gia Aramco và Adnoc có đủ nguồn lực để tự triển khai dự án. Vận chuyển dầu bằng đường biển rẻ hơn, nhưng các đường ống chôn dưới đất ít bị tổn thương hơn trước các cuộc tấn công khi xảy ra xung đột.
Ông Rob West, người sáng lập công ty tư vấn Thunder Said Energy, ước tính việc tăng gấp đôi công suất đường ống của UAE có thể tốn khoảng 4 tỷ USD. Tuy nhiên, nếu một tuyến đường ống có tuổi thọ từ 50-100 năm giúp tránh được dù chỉ một lần gián đoạn nghiêm trọng, khoản đầu tư này vẫn có thể được bù đắp. Với giá dầu trung bình 80 USD/thùng, việc mất 1 triệu thùng/ngày trong một năm có thể gây thiệt hại khoảng 30 tỷ USD.
Trở ngại lớn hơn nằm ở những bất ổn và cạnh tranh chính trị trong khu vực, nhất là đối với các dự án đi qua nhiều quốc gia. Theo Goldman Sachs, chiến tranh, các lệnh trừng phạt và nguy cơ gián đoạn nguồn cung thường là những yếu tố thúc đẩy việc xây dựng đường ống. Ngân hàng này dự báo đến cuối năm 2027, hơn 45% lượng dầu mà vùng Vịnh xuất khẩu trước xung đột có thể tránh được những gián đoạn tại Hormuz; tỷ lệ này có thể tăng lên 60% vào cuối năm 2028.
Dù vậy, tránh được Hormuz không có nghĩa là loại bỏ mọi rủi ro. Các cơ sở dầu mỏ của Saudi Arabia trên Biển Đỏ vẫn có thể bị tấn công. Để tránh eo biển Bab Al-Mandab, một số tàu chở dầu Saudi Arabia phải đi lên phía Bắc qua kênh đào Suez rồi thực hiện hành trình dài hơn để tới châu Á.
Theo ông Falakshahi, dầu đi qua Bab Al-Mandab mất khoảng 20 ngày để tới Đông Á, trong khi tuyến qua kênh đào Suez cần ít nhất 40 ngày, khiến chi phí vận tải tăng đáng kể.
Trong cuộc tìm kiếm những tuyến đường mới cho “vàng đen”, UAE vì thế đang có lợi thế đáng kể nhờ hệ thống hạ tầng ở bờ biển phía Đông, nằm bên ngoài vùng Vịnh và không phụ thuộc vào Hormuz. Nước này cũng muốn tận dụng lợi thế đó đối với khí đốt, khi Adnoc đang xem xét xây dựng một nhà máy hóa lỏng khí mới ở phía bên kia eo biển Hormuz./.
Xuất khẩu dầu Vùng Vịnh giảm gần 50% do eo biển Hormuz tê liệt
Xuất khẩu dầu thô bằng đường biển của các nước Vùng Vịnh, không bao gồm Iran, trong tháng 3 chỉ đạt 8,44 triệu thùng/ngày, giảm 49% so với mức 16,58 triệu thùng/ngày của tháng trước.
