Hệ thống giáo dục nghề nghiệp Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch mang tính bước ngoặt. Không còn là "lựa chọn thứ hai," giáo dục nghề nghiệp hiện được xác định là một trụ cột cốt lõi trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình gắn kết bền vững giữa 3 nhà: Nhà nước-Viện/trường-Doanh nghiệp, việc tháo gỡ những rào cản từ thực tế đang trở thành đòi hỏi cấp bách hơn bao giờ hết.
Chính sách thoáng nhưng vướng thủ tục
Theo ông Nguyễn Hải Cường, Chánh Văn phòng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục Thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo), Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15 đã tạo lập hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại, mở ra không gian phát triển mới dựa trên mối quan hệ hợp tác ba bên: Nhà nước-Viện/trường-Doanh nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng, có quyền được thành lập cơ sở giáo dục nghề nghiệp, được đăng ký hoạt động giáo dục nghề nghiệp, được Nhà nước hỗ trợ kinh phí đào tạo cho người yếu thế, ngành nghề ưu tiên xã hội hóa... và các chính sách ưu đãi về thuế. Đồng thời, doanh nghiệp phải có nghĩa vụ cung cấp thông tin về nhu cầu đào tạo, sử dụng lao động, tuyển dụng; đặt hàng hoặc phối hợp đào tạo người lao động được tuyển dụng, đào tạo lại cho lao động của doanh nghiệp và xã hội nâng cao trình độ cho người lao động; tiếp nhận, bố trí chuyên gia, cán bộ khi người học, giáo viên tham quan, thực hành, thực tập...
Thực tế, hầu hết các trường trung cấp, cao đẳng đã có quan hệ với doanh nghiệp và người sử dụng lao động trong quá trình đào tạo; tỷ lệ thời lượng thực tập tại doanh nghiệp, nơi sử dụng lao động tăng lên đáng kể; nhiều tập đoàn lớn như: Daikin, Samsung, Sungroup... đã ký biên bản hợp tác với cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục nghề nghiệp và cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong việc phối hợp xây dựng phản biện chính sách, thí điểm các mô hình phối kết hợp 3 nhà, triển khai các hoạt động về đào tạo giáo viên, tài trợ trang thiết bị cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đào tạo cho thí sinh tham gia các cuộc thi kỹ năng nghề trong nước và thế giới, hỗ trợ học bổng, học phí cho học sinh, sinh viên và đặt hàng đào tạo cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp...
Dù hệ thống chính sách mang tính mở, song, thực tiễn triển khai tại các cơ sở đào tạo đang vấp phải những rào cản hành chính chồng chéo, làm giảm đi sự chủ động của các trường cao đẳng nghề.
Bà Phạm Thị Hường, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng nghề Công nghiệp Hà Nội nhận định, chính sách chung hiện nay đã thông thoáng và tạo không gian bứt phá rất lớn nhưng khi áp dụng vào thực tế lại vướng ngay các thủ tục rườm rà. Trong đó, nội dung liên quan đến định mức trang thiết bị chuyên dùng hiện vẫn còn nhiều bất cập, chưa linh hoạt theo kịp tốc độ thay đổi công nghệ nhanh chóng của thị trường, gây khó khăn cho các trường trong việc đầu tư xưởng thực hành hiện đại.
Bà Phạm Thị Hường cũng cho rằng áp lực chính từ các quy chuẩn kiểm định, trong đó, sự khắt khe và có phần cứng nhắc trong quy chuẩn kiểm định chất lượng đối với các trường đã thực hiện tự chủ đang vô tình tạo áp lực lớn, làm bó buộc tính linh hoạt của cơ sở đào tạo.
Do đó, bà Phạm Thị Hường đề xuất cơ quan quản lý nới lỏng biên độ tuyển sinh cho những ngành nghề đang thu hút mạnh mẽ người học để nhà trường chủ động đáp ứng nhu cầu nhân lực của thị trường. Bên cạnh đó, bài toán tự chủ tài chính cũng đang gặp nút thắt lớn. Việc chậm ban hành các định mức kinh tế - kỹ thuật và đơn giá học phí mới đang trực tiếp ảnh hưởng đến lộ trình tự lập, làm chậm đà đổi mới và ảnh hưởng đến việc nâng cao thu nhập để giữ chân đội ngũ giáo viên giỏi tại các trường cao đẳng.
Chất lượng đào tạo và khả năng có việc làm là trung tâm
Theo ông Nguyễn Hải Cường, các cơ quan quản lý đang tập trung xây dựng chuẩn đầu ra thống nhất và lấy chuẩn kỹ năng nghề làm thước đo chung; đề xuất thành lập các trung tâm đánh giá độc lập nhằm bảo đảm chất lượng thực chất của người học sau tốt nghiệp. Đối với cơ chế tự chủ, một nghị định mới đang được hoàn thiện để trình Chính phủ, hứa hẹn tạo hành lang tài chính thông thoáng hơn cho các trường chủ động xây dựng định mức phù hợp với đặc thù đào tạo.
Về công tác tuyển sinh, tư duy quản lý cũng đang dịch chuyển theo hướng cởi mở: Không siết chặt chỉ tiêu một cách cơ học đối với những trường đủ năng lực đào tạo và bảo đảm sinh viên ra trường có việc làm. Cơ chế đặt hàng đào tạo của Nhà nước sẽ gắn trực tiếp với nhu cầu doanh nghiệp và hiệu quả đầu ra, không phân biệt trường công hay trường tư. Dự kiến, các ngành công nghệ mũi nhọn, đào tạo chất lượng cao bằng tiếng Anh hoặc theo đơn đặt hàng riêng của Chính phủ sẽ không tính vào chỉ tiêu tuyển sinh chung để khuyến khích các trường mở rộng quy mô.
Đồng thời, xu hướng chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR) vào các mô-đun thực hành khó đang được thúc đẩy mạnh mẽ thông qua các thông tư hướng dẫn mới. Ngành giáo dục cũng đang tích cực phối hợp để tháo gỡ vướng mắc về quy định thanh quyết toán giờ giảng trực tuyến theo Luật Lao động nhằm tạo điều kiện cho các mô hình dạy học hiện đại vận hành trơn tru.
“Giáo dục nghề nghiệp chỉ có thể phát triển bứt phá khi lấy chất lượng đào tạo, kỹ năng nghề và khả năng có việc làm của người học làm trung tâm. Việc kịp thời cởi trói các thủ tục hành chính, nới lỏng biên độ kiểm định và khơi thông nguồn lực tài chính chính là chìa khóa để đưa giáo dục nghề nghiệp trở thành con đường thiết thực, bền vững cho người lao động phát triển nghề nghiệp lâu dài,” ông Nguyễn Hải Cường khẳng định./.
Tăng quyền tự chủ tài chính cho cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp
Người đứng đầu cơ sở giáo dục được toàn quyền quyết định việc sử dụng các nguồn tài chính đặt hàng hoặc giao nhiệm vụ để hoàn thành nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển cơ sở giáo dục.
