Đổi mới mô hình phát triển đặt ra yêu cầu thể chế phải thực sự mở đường, tạo không gian cho các nguồn lực được huy động và sức sáng tạo trong xã hội được phát huy.
Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam nêu rõ: “Lấy đổi mới thể chế và quản trị quốc gia là khâu đột phá; chuyển từ tư duy quản lý, kiểm soát sang kiến tạo, dẫn dắt phát triển.”
Yêu cầu này đặt ra vấn đề tiếp tục hoàn thiện nền tảng pháp lý, nâng cao hiệu quả quản trị, đồng thời tạo môi trường để các nguồn lực được huy động, phân bổ và phát huy hiệu quả.
Thể chế tạo nền tảng cho phát triển
Trước những yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, Giáo sư, Tiến sỹ Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam khẳng định, thể chế tạo nền tảng cho phát triển.
Hiến pháp là văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao nhất, tạo nền tảng pháp lý cho tổ chức và hoạt động của Nhà nước, xác lập quyền và nghĩa vụ của công dân, kiểm soát quyền lực, bảo đảm công lý, công bằng xã hội, đồng thời tạo cơ sở cho phát triển kinh tế-xã hội và hội nhập quốc tế.
Yêu cầu đặt ra hiện nay là tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tạo điều kiện để người dân tham gia xây dựng pháp luật, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước và thực hành dân chủ.
Cùng với đó, tổ chức bộ máy nhà nước cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo đảm công lý và tính tối thượng của pháp luật.
Những yêu cầu này càng trở nên rõ nét khi Nghị quyết số 19-NQ/TW xác định đổi mới thể chế và quản trị quốc gia là một trong những nội dung trọng tâm của mô hình phát triển mới.
Việc hoàn thiện thể chế gắn với đổi mới phương thức quản trị, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước và phát huy vai trò của thị trường trong huy động, phân bổ, sử dụng các nguồn lực.
Đồng thời, cần tạo điều kiện để xã hội tham gia giám sát, phản biện, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, qua đó hình thành môi trường thuận lợi hơn cho các chủ thể tham gia và đóng góp vào quá trình phát triển.
Ngày 6/8/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 217/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 19-NQ/TW, cụ thể hóa các nhiệm vụ nhằm chuyển những định hướng của mô hình phát triển mới vào thực tiễn.
Mục tiêu đến năm 2030 là hoàn thành các nền tảng cho mô hình phát triển mới; tạo đột phá về xây dựng, hoàn thiện thể chế và thực hiện quản trị quốc gia hiện đại, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, hạ tầng chiến lược, nguồn nhân lực chất lượng cao và các doanh nghiệp dẫn dắt.
Trong tiến trình đó, Giáo sư, Tiến sỹ Võ Khánh Vinh cho rằng yêu cầu đối với thể chế là phải nâng cao chất lượng thực thi, khả năng giải quyết những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn. Pháp luật rõ ràng, minh bạch, ổn định và có khả năng thích ứng là cơ sở bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, đồng thời tạo niềm tin để các chủ thể chủ động đầu tư, sản xuất, kinh doanh và tham gia vào quá trình phát triển.
Theo Giáo sư, Tiến sỹ Võ Khánh Vinh, việc tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền phải gắn với kiểm soát quyền lực, bảo đảm công lý, đề cao tính tối thượng của pháp luật và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân.
Đây cũng là những điều kiện để củng cố nền tảng chính trị, pháp lý và xã hội, tạo môi trường ổn định cho phát triển kinh tế-xã hội và hội nhập quốc tế.
Tạo không gian cho đổi mới sáng tạo
Tiến sỹ Hoàng Kim Khuyên, Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là một trong những động lực then chốt thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Nguồn lực cho lĩnh vực này cần được huy động mạnh mẽ hơn từ khu vực tư nhân, trong đó doanh nghiệp cần phát huy vai trò tiên phong trong đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Thời gian qua, Việt Nam đã từng bước hình thành hành lang pháp lý và các chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp khởi nghiệp và các tập đoàn lớn ngày càng rõ nét; các hình thức hợp tác công - tư cùng một số thiết chế hỗ trợ đổi mới sáng tạo cũng từng bước được hình thành.
Tuy nhiên, đầu tư của khu vực tư nhân cho lĩnh vực này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Hệ thống pháp luật liên quan còn có những quy định phân tán, thiếu liên kết và tính dự báo; một số cơ chế ưu đãi chưa thực sự thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận; cơ chế tài chính còn thiếu linh hoạt, trong khi các tổ chức trung gian hỗ trợ nghiên cứu, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ chưa phát triển đồng bộ.
Từ thực tế đó, Tiến sỹ Hoàng Kim Khuyên đề xuất thay đổi tư duy lập pháp từ quản lý sang kiến tạo thị trường liên quan đến khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cho khu vực kinh tế tư nhân. Thể chế cần trở thành nền tảng pháp lý linh hoạt để doanh nghiệp tư nhân chủ động đầu tư, thử nghiệm và tăng tốc đổi mới.
Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý, kiểm soát sang kiến tạo, dẫn dắt phát triển được đặt ra trong Nghị quyết số 19-NQ/TW. Việc hoàn thiện các quy định về nghiên cứu, chuyển giao và thương mại hóa kết quả khoa học, công nghệ cần đi cùng với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với những mô hình mới và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý.
Không gian thử nghiệm phù hợp sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp đưa công nghệ, sản phẩm hoặc mô hình kinh doanh mới vào thực tiễn trong phạm vi xác định; qua đó cơ quan quản lý cũng có thêm cơ sở để nhận diện những vấn đề phát sinh và điều chỉnh chính sách.
Cùng với đó là yêu cầu phát triển các thiết chế trung gian trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, kết nối hoạt động nghiên cứu với doanh nghiệp và thị trường, hỗ trợ chuyển giao và thương mại hóa công nghệ. Đây là những điều kiện cần thiết để kết quả nghiên cứu được chuyển giao, ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh, chuyển nguồn lực dành cho nghiên cứu thành sản phẩm, công nghệ và giá trị kinh tế.
Các chính sách khuyến khích đầu tư cũng cần rõ ràng, minh bạch, thuận lợi hơn trong thực hiện; các ưu đãi cho hoạt động nghiên cứu và phát triển cần có hướng dẫn cụ thể, có khả năng kiểm chứng, đồng thời việc xác định doanh nghiệp khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần chú trọng hơn vào năng lực và kết quả thực tế.
Tiến sỹ Hoàng Kim Khuyên cho rằng khi hệ thống pháp luật thực sự trở thành nền tảng đồng hành cùng đổi mới, tiềm năng sáng tạo trong khu vực tư nhân mới có điều kiện được khai thác, nguồn vốn tư nhân có thể đi sâu hơn vào nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ, góp phần nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh của nền kinh tế./.
Kinh tế Việt Nam trước bước chuyển mô hình tăng trưởng
Theo WB, nền kinh tế Việt Nam cho thấy khả năng chống chịu đáng kể trước môi trường bên ngoài nhiều bất định, trong khi sản xuất, xuất khẩu và đầu tư tiếp tục tạo nền tảng cho tăng trưởng.
