Ngày 10/8, tại Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức Hội thảo “Phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc tại Việt Nam trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW, Chiến lược phát triển giáo dục đại học và Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học.”
Hội thảo tập trung trao đổi về định hướng, tiêu chí, cơ chế, chính sách hình thành các đại học tinh hoa, đại học xuất sắc và chia sẻ kinh nghiệm từ một số cơ sở giáo dục đại học.
Chất lượng phải trở thành giá trị đương nhiên
Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhấn mạnh, trong giai đoạn tới, “chất lượng” phải trở thành từ khóa và giá trị đương nhiên của giáo dục đại học. Chất lượng không chỉ do từng cơ sở tự xác lập mà phải hướng tới những chuẩn đáp ứng yêu cầu phát triển của Việt Nam và thế giới.
Theo Thứ trưởng, cần nhìn nhận lại khoảng cách giữa kết quả đào tạo và yêu cầu thực tế của xã hội khi tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi cao nhưng vẫn còn tình trạng cử nhân thất nghiệp, làm việc không đúng chuyên môn hoặc chưa phát huy được năng lực. Giáo dục đại học cần chuyển từ đào tạo, tuyển dụng dựa trên bằng cấp sang đánh giá năng lực thực tế, chú trọng sinh viên “làm được những việc gì” sau khi tốt nghiệp.
Cùng với chuẩn đầu ra, các trường cần xác định chuẩn đầu vào phù hợp với từng ngành, lĩnh vực. Đối với các trường định hướng tinh hoa, xuất sắc, trọng điểm, cần xác định rõ chuẩn đầu vào, chuẩn đầu ra, quy trình đào tạo và các điều kiện bảo đảm chất lượng.
Về phát triển đại học tinh hoa, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ xây dựng bộ tiêu chí sàng lọc, lựa chọn các cơ sở giáo dục đại học theo từng nhóm. Các trường có thể chủ động đăng ký, lựa chọn lĩnh vực có thế mạnh để vươn lên. Nhà nước căn cứ sứ mạng, chiến lược và quy hoạch để giao nhiệm vụ cho những cơ sở có vai trò dẫn dắt.
Thứ trưởng lưu ý không nên áp dụng một bộ tiêu chí cứng nhắc cho tất cả các trường mà cần có lộ trình phù hợp giai đoạn 2026-2030, xác định những lĩnh vực có thể phát triển thành thế mạnh, tạo các “vùng sáng.” Phát triển đại học tinh hoa không phải câu chuyện riêng của hai Đại học Quốc gia mà cần tạo cơ hội để nhiều cơ sở giáo dục đại học vươn lên ở những lĩnh vực có thế mạnh.
Một yêu cầu quan trọng là tập trung nguồn lực cho các mũi nhọn, thay vì đầu tư dàn trải. Theo Thứ trưởng Lê Quân, nguồn lực của hệ thống không hẳn thiếu nhưng còn phân tán; các trường cần lựa chọn việc khó, tái phân bổ nguồn lực để hình thành các trung tâm xuất sắc, lĩnh vực trọng điểm. Khi Nhà nước giao nhiệm vụ phải đi cùng cơ chế, chính sách và nguồn lực phù hợp.
Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ đồng thời đẩy mạnh tái cấu trúc chương trình, ngành nghề, tăng cường ứng dụng AI, chuyển đổi số và đổi mới quản trị đại học. Sản phẩm đầu ra của chính sách phải là sự chuyển biến thực chất tại các cơ sở giáo dục đại học, không phải số lượng văn bản được ban hành.
Báo cáo Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến 2045, Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, định hướng chuyển giáo dục đại học từ phát triển phân tán, dàn trải sang xây dựng hệ sinh thái giáo dục đại học quốc gia, kết nối các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, địa phương và đối tác quốc tế.
Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ người trong độ tuổi 18-22 học đại học đạt 40%, người học sau đại học 10%, người học các ngành STEM 35% và sinh viên quốc tế 1,5%. Đến năm 2035, các tỷ lệ này lần lượt hướng tới 50%, 15%, 40% và 3%. Đồng thời, Chiến lược đặt mục tiêu nâng tỷ lệ việc làm phù hợp sau 12 tháng tốt nghiệp, tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sỹ, số trung tâm nghiên cứu xuất sắc và vị thế quốc tế của các cơ sở giáo dục đại học.
Đáng chú ý, Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Tiến Thảo nhấn mạnh, việc phân tầng mạng lưới, chuyển từ đầu tư bình quân, dàn trải sang đầu tư theo sứ mạng và hiệu quả. Nhóm tinh hoa dự kiến gồm 3-5 cơ sở, tập trung nghiên cứu đỉnh cao, cạnh tranh quốc tế và đổi mới sáng tạo lõi; nhóm trọng điểm khoảng 25-30 cơ sở, đảm nhiệm đào tạo nhân lực chất lượng cao, dẫn dắt vùng, ngành; các cơ sở còn lại tập trung đào tạo thực hành nghề nghiệp.
Cơ chế phân tầng được thiết kế theo hướng động, cạnh tranh và đánh giá định kỳ, gắn với sứ mạng, mục tiêu, KPI, nguồn lực và sản phẩm đầu ra. Nguyên tắc là tự chủ cao hơn đi đôi với trách nhiệm giải trình cao hơn.
Tích hợp nguồn lực, phát triển các cực xuất sắc
Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Đào Thanh Trường cho biết, đơn vị đang từng bước chuyển đổi theo hướng đại học tinh hoa trên nền tảng đào tạo tài năng được xây dựng qua nhiều thập kỷ.
Đại học Quốc gia Hà Nội đang xây dựng đề án ươm tạo nguồn nhân lực tài năng từ bậc trung học phổ thông, theo hướng đưa một số học phần đại học xuống giảng dạy ở phổ thông, tạo môi trường liên thông giữa Trung học Phổ thông và đại học. Ở bậc đại học, đơn vị đã triển khai các chương trình cử nhân khoa học tài năng, chương trình tiên tiến, chuẩn quốc tế, chất lượng cao và các chương trình liên ngành về công nghệ cốt lõi, công nghệ bán dẫn.
Ở bậc sau đại học, Đại học Quốc gia Hà Nội gắn đào tạo với nghiên cứu đỉnh cao thông qua 48 nhóm nghiên cứu mạnh; từ năm 2021 triển khai học bổng 100-120 triệu đồng/năm cho nghiên cứu sinh và thực tập sinh xuất sắc, sau đó mở rộng tới 12 đơn vị đào tạo.
Theo đại diện Đại học Quốc gia Hà Nội, tiến tới đại học tinh hoa là quá trình chuyển đổi về chất, từ phân tán sang tích hợp sức mạnh hệ thống, từ mở rộng quy mô sang ưu tiên chất lượng và đào tạo tài năng, từ tạo ra kết quả học thuật sang tạo ra tác động xã hội. Mô hình “One VNU,” với các nguồn lực dùng chung tại Hòa Lạc, được xác định là nền tảng quan trọng cho quá trình này.
Đại học Quốc gia Hà Nội đề xuất phân bổ nguồn lực theo chuỗi cơ chế đặc thù - nguồn lực đặc thù - nhiệm vụ đặc thù - sản phẩm đầu ra đặc thù, đồng thời xây dựng cơ chế nhận diện, nuôi dưỡng các cực xuất sắc, tạo điều kiện để các trường hợp tác và cộng hưởng thế mạnh.
Ở lĩnh vực STEM và công nghệ, Giáo sư, Tiến sỹ Vũ Văn Yêm, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội đề xuất xây dựng mô hình lấy nhân tài, đào tạo dựa trên nghiên cứu, liên kết sâu với doanh nghiệp và đối tác quốc tế, hạ tầng phòng thí nghiệm dùng chung và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo làm trụ cột. Theo đó, cần chuyển liên kết đại học - doanh nghiệp - viện nghiên cứu từ hỗ trợ sang đồng kiến tạo; có cơ chế đầu tư dài hạn theo nhiệm vụ, kết quả, thí điểm kinh phí trọn gói và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát.
Trong khi đó, đại diện Trường Đại học VinUni nhấn mạnh vấn đề quốc tế hóa để kiến tạo tri thức quốc gia. Theo Tiến sỹ Lê Mai Lan, Chủ tịch Hội đồng trường, Trường Đại học VinUni, Việt Nam hiện có khoảng 250.000 người Việt học tập ở nước ngoài, trong khi chỉ khoảng 22.000 sinh viên quốc tế đến Việt Nam; chi phí đưa người học ra nước ngoài được ước tính 4-5 tỷ USD/năm. Do đó, quốc tế hóa cần hướng tới thu hút nhân tài, đồng đào tạo, đồng nghiên cứu và tạo ra tri thức có khả năng lan tỏa quốc tế.
VinUni xác định 5 yếu tố tạo lực kéo cho đại học tinh hoa gồm: Chuẩn mực quốc tế; mạng lưới đối tác quốc tế; thu hút nhân tài; hệ sinh thái doanh nghiệp - nghiên cứu; khả năng chuyển hóa tri thức thành tác động thực tiễn. Trường kiến nghị giao nhiệm vụ có chọn lọc cho các đại học nghiên cứu tinh hoa, ưu đãi cho khoa học, công nghệ trọng điểm, chuyển sang đặt hàng đào tạo, nghiên cứu theo kết quả đầu ra và thí điểm sandbox có kiểm soát. Mục tiêu là đưa Việt Nam từ nơi nhập khẩu tri thức trở thành điểm đến và trung tâm kiến tạo tri thức của khu vực./.
