Xác định phát triển sinh kế bền vững là giải pháp căn cơ để nâng cao thu nhập, phát huy nội lực và giúp đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi từng bước vươn lên, thời gian qua, tỉnh Phú Thọ từng bước chuyển trọng tâm từ hỗ trợ trực tiếp sang tạo việc làm, thúc đẩy sản xuất, đa dạng hóa sinh kế và nâng cao năng lực cho người dân. Qua đó, các hộ gia đình có thêm điều kiện chủ động phát triển kinh tế, cải thiện thu nhập và từng bước thoát nghèo bền vững.
Phát huy nội lực
Giảm nghèo bền vững những năm qua không còn dừng ở hỗ trợ trước mắt mà được triển khai theo hướng phát huy nội lực thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia, tín dụng chính sách, đào tạo nghề và hỗ trợ phát triển sản xuất. Cách làm này góp phần tạo việc làm tại chỗ, giúp người dân phát huy khả năng tài chính, kinh nghiệm sản xuất và từng bước nâng cao thu nhập.
Tại xã Thung Nai, phát huy lợi thế mặt nước hồ thủy điện Hòa Bình cùng kinh nghiệm nuôi cá của người dân, địa phương lựa chọn mô hình nuôi cá nheo Mỹ trong lồng bè để triển khai gắn với mục tiêu giảm nghèo. Mô hình được thực hiện từ đầu năm 2026, quy mô 1.350 m3 lồng nuôi, với 10 hộ tham gia, tổng kinh phí 400 triệu đồng; trong đó Nhà nước hỗ trợ 90%, người dân đóng góp 10%. Các hộ được hỗ trợ cá giống, thức ăn, thuốc phòng bệnh, vitamin C và các điều kiện cần thiết phục vụ sản xuất.
Gia đình anh Bùi Thế Cần, thành viên Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ tổng hợp xóm Nai, là một trong những hộ tham gia mô hình. Đầu năm nay gia đình anh Cần được hỗ trợ triển khai nuôi cá nheo Mỹ trong lồng bè. Bước đầu, cá sinh trưởng tốt do được chăm sóc đúng quy trình kỹ thuật, dự kiến thu hoạch sau khoảng 10-12 tháng, giá trị kinh tế ước đạt 15-20 triệu đồng/lồng/năm.
Từ hiệu quả bước đầu, gia đình anh Cần tiếp tục mở rộng sản xuất, hiện duy trì 20 lồng nuôi các loại cá trắm, chép, lăng, nheo, tạo nguồn thu khoảng 200 triệu đồng/năm. Anh Cần cho biết, nuôi cá lồng không đòi hỏi quá nhiều thời gian chăm sóc, giúp gia đình có nguồn thu tương đối ổn định và vẫn có điều kiện phát triển thêm các nghề khác.
Bà Vũ Thị Thanh Huyền, Phó Trưởng Phòng Kinh tế, Ủy ban nhân dân xã Thung Nai (Phú Thọ) cho biết, để sử dụng hiệu quả nguồn vốn các chương trình mục tiêu quốc gia, xã xác định phát triển sinh kế bền vững là nhiệm vụ trọng tâm. Các mô hình được nghiên cứu, lựa chọn trên cơ sở tính khả thi, hiệu quả thực chất và khả năng duy trì lâu dài; ưu tiên những mô hình tận dụng lợi thế địa phương, đồng thời phát huy kinh nghiệm, kiến thức và nguồn lực của người dân.
Cùng với phát triển sản xuất, xã định hướng các mô hình theo hướng xanh, thân thiện môi trường, từng bước thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chất thải. Phát triển sinh kế vì thế không chỉ hướng tới tăng thu nhập mà còn gắn với bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên, xử lý rác thải, nước thải, sử dụng năng lượng hiệu quả và xây dựng cảnh quan nông thôn xanh, sạch, đẹp.
Việc trao quyền chủ động cho địa phương và cộng đồng cũng giúp các mô hình sinh kế sát hơn với điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và đặc điểm từng thôn, xóm. Đây là cơ sở để nguồn lực hỗ trợ được sử dụng đúng mục đích, tạo ra những mô hình có khả năng duy trì và nhân rộng.
Nâng cao chất lượng
Thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, giảm nghèo bền vững nhất thiết phải gắn với sinh kế ổn định, lâu dài, nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng đối với Phú Thọ khi toàn tỉnh hiện có khoảng 1,05 triệu đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tại 148 xã, phường.
Toàn tỉnh có 72 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; trong đó 52 xã khu vực III; 2.094 thôn thuộc vùng này, với 745 thôn đặc biệt khó khăn. Hiện toàn tỉnh còn trên 26 nghìn hộ nghèo và hơn 31 nghìn hộ cận nghèo, trong đó gần 40 nghìn hộ nghèo, cận nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số.
Giai đoạn 2021-2025, Chương trình 1719 về phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã góp phần cải thiện kết cấu hạ tầng, giáo dục, y tế, nhà ở, nước sinh hoạt, phát triển sản xuất và giảm nghèo. Nhiều chỉ tiêu quan trọng đã hoàn thành như tỷ lệ thôn có đường ô tô đến trung tâm được cứng hóa, trạm y tế được xây dựng kiên cố, trẻ em 5 tuổi đến trường, lao động trong độ tuổi được đào tạo nghề phù hợp và thôn có nhà sinh hoạt cộng đồng.
Một số nội dung tiếp tục được thực hiện trong năm 2026 như giải quyết đất ở, nhà ở, hỗ trợ đất sản xuất, chuyển đổi nghề và sắp xếp ổn định dân cư. Tuy nhiên, những chỉ tiêu liên quan trực tiếp đến sinh kế và thu nhập vẫn chưa đạt kỳ vọng. Thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số chưa đạt mức 51 triệu đồng/người/năm theo mục tiêu; tỷ lệ giảm nghèo bình quân hàng năm và số xã, thôn ra khỏi địa bàn đặc biệt khó khăn cũng chưa đạt yêu cầu đề ra.
Thực tế này cho thấy đầu tư hạ tầng là điều kiện cần nhưng chưa thể thay thế yêu cầu phát triển sản xuất và tạo sinh kế. Bài toán thoát nghèo đòi hỏi mỗi địa phương phải nghiên cứu kỹ điều kiện thực tế để xây dựng những mô hình kinh tế phù hợp, có thị trường, tạo việc làm và nguồn thu nhập ổn định cho người dân.
Bước vào giai đoạn 2026-2030, Phú Thọ đang tích cực triển khai chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, với tổng nhu cầu vốn được rà soát gần 4.850 tỷ đồng. Nguồn lực tập trung vào phát triển kinh tế-xã hội, hạ tầng thiết yếu và giảm nghèo tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Tại buổi làm việc với Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ, Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hải Trung nhấn mạnh yêu cầu triển khai Chương trình 1719 phải được xác định là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, cấp bách trong năm 2026, với nguyên tắc 6 rõ: “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả, rõ thẩm quyền”.
Tỉnh Phú Thọ cần rà soát, phân loại dự án theo khả năng triển khai, tập trung nguồn lực, tránh dàn trải; ưu tiên 52 xã khu vực III, 745 thôn đặc biệt khó khăn, địa bàn thiếu nước và khu vực có nguy cơ cao về thiên tai, sạt lở.Đặc biệt, việc triển khai chương trình cần tránh tình trạng “hạ tầng hóa” hợp phần 2.
Bên cạnh đầu tư công trình thiết yếu, cần tăng cường phát triển sản xuất, sinh kế, việc làm, liên kết tiêu thụ sản phẩm và kinh tế cộng đồng. Đây là điểm mấu chốt để các chương trình mục tiêu quốc gia đi vào chiều sâu.
Hạ tầng tạo bước đệm, chính sách tạo động lực, nhưng người dân mới là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế. Vì vậy, các chính sách hỗ trợ cần hướng tới hình thành những mô hình sản xuất có khả năng duy trì, mở rộng và kết nối thị trường. Hiệu quả chương trình cần được đánh giá bằng những kết quả cụ thể như số người được hưởng lợi, số việc làm tạo ra, mức tăng thu nhập và sự hài lòng của người dân.
Thời gian tới, Phú Thọ tiếp tục rà soát mục tiêu, tập trung nguồn lực hoàn thành những nhiệm vụ có khả năng đạt được; đồng thời đề nghị các bộ, ngành hướng dẫn, tháo gỡ khó khăn, hoàn thiện định mức hỗ trợ, rà soát quy định còn chồng chéo và tăng nguồn lực ngân sách Trung ương giai đoạn 2026-2030./.
