Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, làng nghề tre trúc Xuân Lai (xã Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh) vẫn lặng lẽ gìn giữ những giá trị truyền thống được vun đắp qua nhiều thế hệ.
Từ những thân tre, cây trúc mộc mạc, bằng sự khéo léo và óc sáng tạo, người dân nơi đây đã tạo nên những sản phẩm vừa có giá trị sử dụng, vừa mang tính nghệ thuật, góp phần bảo tồn nét đẹp văn hóa của quê hương.
Nằm bên dòng sông Đuống, cách Hà Nội khoảng 40 km, làng Xuân Lai từ lâu đã gắn bó với nghề chế tác tre, trúc. Không ai còn nhớ chính xác nghề xuất hiện từ khi nào, nhưng theo lời các bậc cao niên trong làng, nghề đã có lịch sử hàng trăm năm.
Thuở ban đầu, người dân chủ yếu tự mày mò, sáng tạo để làm ra những vật dụng phục vụ đời sống hằng ngày và sản xuất nông nghiệp như thúng, rổ, rá, chõng tre, cán cuốc, sào hay cần câu. Qua thời gian, nghề truyền thống không ngừng phát triển, từng bước đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường.
Ngày nay, nhiều hộ sản xuất tại Xuân Lai đã mạnh dạn đầu tư máy móc, ứng dụng công nghệ vào sản xuất, mở rộng quy mô và đa dạng hóa sản phẩm.
Bên cạnh những mặt hàng truyền thống, làng nghề còn tạo ra nhiều sản phẩm nội thất và trang trí cao cấp như bàn ghế, trường kỷ, bàn làm việc, bình phong, tranh nghệ thuật hay đèn lồng. Những sản phẩm làm từ tre, trúc vẫn giữ được vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi nhưng cũng không kém phần tinh tế, sang trọng.
Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Theo các nghệ nhân lâu năm, nguyên liệu được lựa chọn kỹ lưỡng từ những cây tre, trúc có dóng đều, thân thẳng, mấu nhỏ và không bị sâu bệnh. Tùy từng loại sản phẩm mà lựa chọn cây có kích thước và độ tuổi phù hợp nhằm bảo đảm độ bền và tính thẩm mỹ.
Sau khi khai thác, tre và trúc được ngâm dưới bùn ao khoảng bốn tháng rồi vớt lên làm sạch lớp vỏ ngoài trước khi đưa vào lò đất để hun khói. Quá trình sấy khô và hun khói kéo dài từ 4 đến 10 ngày đêm giúp nguyên liệu trở nên nhẹ, chắc, bền, chống mối mọt, chống ẩm mốc và giữ được màu sắc tự nhiên trong nhiều năm mà không cần sử dụng hóa chất.
Gìn giữ di sản truyền thống
Mặc dù vậy, làng nghề cũng không tránh khỏi những khó khăn trước sự thay đổi của thị trường. Nếu như trước đây nghề tre trúc phát triển mạnh thì hiện nay số hộ còn duy trì sản xuất chỉ còn khoảng 50 trên tổng số 250 hộ trong làng. Nguyên nhân chủ yếu là sức tiêu thụ giảm, trong khi sản phẩm tre, trúc phải cạnh tranh với nhiều vật liệu mới về giá thành, độ bền cũng như mẫu mã.
Bên cạnh đó, các đơn hàng từ nhà hàng, khu du lịch và các cơ sở kinh doanh nội thất cũng giảm đáng kể. Nghề làm tre trúc vẫn chủ yếu dựa vào lao động thủ công, đòi hỏi nhiều thời gian và công sức nên chưa thu hút được lực lượng lao động trẻ gắn bó lâu dài.
Mặc dù quy mô sản xuất không còn như thời kỳ hưng thịnh, các sản phẩm tre trúc Xuân Lai vẫn giữ được chỗ đứng trên thị trường nhờ giá trị truyền thống và tính thân thiện với môi trường. Hiện sản phẩm đã có mặt tại 34 tỉnh, thành phố trong cả nước và được xuất khẩu tới một số quốc gia. Với vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi cùng quy trình chế tác hoàn toàn tự nhiên, các sản phẩm nội thất tre trúc đang dần lấy lại sức hút đối với người tiêu dùng.
Để bảo tồn và phát triển làng nghề, bên cạnh sự nỗ lực của người dân, các cấp chính quyền cũng tích cực triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ. Công tác xúc tiến thương mại được đẩy mạnh thông qua các hội chợ, triển lãm, sàn giao dịch và các nền tảng thương mại điện tử nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ.
Cùng với đó, địa phương chú trọng quảng bá hình ảnh làng nghề, giới thiệu sản phẩm tại các điểm du lịch, tôn vinh các nghệ nhân, đồng thời nghiên cứu xây dựng các tour du lịch trải nghiệm gắn với hoạt động sản xuất và truyền dạy nghề. Đây được xem là hướng đi góp phần vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế cho người dân.
Bằng đôi bàn tay tài hoa, sự cần cù và tinh thần sáng tạo, những người thợ làng nghề tre trúc Xuân Lai vẫn đang từng ngày "thổi hồn" vào những thân tre, cây trúc bình dị, tạo nên những sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa Việt. Đó không chỉ là nghề mưu sinh mà còn là cách để gìn giữ một di sản truyền thống và tiếp tục làm giàu trên chính mảnh đất quê hương./.
Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng và hành trình "thổi hồn" vào gỗ
Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đã chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, là một trong 4 làng nghề của Hà Nội tham gia mạng lưới này.
