Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, trên khắp các nghĩa trang liệt sỹ vẫn còn hàng trăm nghìn phần mộ chưa xác định được danh tính.
Phía sau những dòng chữ “Liệt sỹ chưa biết tên” là biết bao gia đình vẫn đau đáu một nỗi niềm: tìm lại người thân đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Tại Nghệ An - quê hương của nhiều anh hùng liệt sỹ, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ đang được triển khai với quyết tâm cao nhất, mở ra thêm hy vọng cho hành trình đưa những người con trở về với tên tuổi, quê hương và vòng tay gia đình.
Hơn nửa thế kỷ chờ một cái tên trở về
Những ngày giữa tháng 7/2026, Nghĩa trang Liệt sỹ Đô Lương (xã Đô Lương) trở nên đặc biệt hơn thường lệ. Trong không khí trang nghiêm, lực lượng chuyên môn đã tiến hành lấy mẫu sinh phẩm từ các phần mộ liệt sỹ chưa xác định được danh tính để phục vụ giám định ADN.
Dưới những hàng cây xanh, nhiều thân nhân liệt sỹ lặng lẽ theo dõi công việc của các cán bộ, chiến sĩ. Với họ, đây không chỉ là một quy trình khoa học, mà còn là tia hi vọng để có thể khép lại hành trình tìm kiếm người thân kéo dài hơn nửa thế kỷ.
Ở tuổi 75, mái tóc đã bạc trắng theo năm tháng, ông Hoàng Trần Nhâm (xã Đô Lương) vẫn tiếp tục hành trình đi tìm người anh trai là liệt sỹ Hoàng Trọng Tải.
Ông Tải sinh năm 1939, nhập ngũ năm 1959 và hy sinh tại chiến trường miền Nam năm 1964, khi tuổi đời mới 25. Từ năm 1968 đến nay, gia đình ông Nhâm vẫn luôn vọng xác định được nơi anh yên nghỉ của anh trai. Không chỉ có hai anh trai ruột, gia đình ông còn có một người anh con cậu cũng ngã xuống trong các cuộc kháng chiến.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, niềm mong mỏi ấy chưa một ngày khép lại. Cha mẹ ông Nhâm đã mang theo nỗi nhớ con đến cuối cuộc đời. Giờ đây, hành trình ấy được những người còn sống tiếp nối, như một lời hứa với thế hệ đi trước và cũng là trách nhiệm với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.
Nhìn về những phần mộ còn chưa có tên, ông Nhâm lặng đi rồi chậm rãi tâm sự: "Tôi chỉ mong một ngày nào đó biết chính xác nơi anh yên nghỉ để gia đình được đón anh trở về. Cha mẹ tôi đã không chờ được đến ngày ấy. Giờ chỉ mong thế hệ con cháu còn kịp thực hiện tâm nguyện của ông bà. Không riêng gia đình tôi, còn rất nhiều gia đình liệt sỹ vẫn đang mòn mỏi chờ tin tức, chờ một cái tên được trở về đúng với người đã hy sinh..."
Câu chuyện của gia đình ông Nhâm cũng là câu chuyện của hàng nghìn gia đình trên địa bàn Nghệ An. Chiến tranh đã lùi xa hơn 50 năm nhưng những mất mát vẫn còn hiện hữu trong đời sống của nhiều gia đình.
Nhiều người mẹ đã mang theo nỗi nhớ con đến cuối cuộc đời. Nhiều người vợ không có cơ hội gặp lại chồng. Nhiều người con sinh ra khi cha đã hy sinh, lớn lên chỉ biết người thân qua những bức ảnh cũ.
Theo Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Nghệ An, việc xác định danh tính hài cốt liệt sỹ không chỉ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng mà còn thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, trách nhiệm và lòng biết ơn của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.
Chạy đua với thời gian
Theo Thượng tá Chế Ngọc Hà, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sỹ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An, từ ngày 1/7/2026, đơn vị bước vào một nhiệm vụ đặc biệt sau nhiều tháng làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ trên đất nước bạn Lào; đó là lấy mẫu ADN từ các phần mộ chưa rõ danh tính tại Nghĩa trang Liệt sỹ Đô Lương để phục vụ xác định danh tính liệt sỹ.
Dù đều là những cán bộ dày dạn kinh nghiệm, việc khai quật tại Nghĩa trang Liệt sỹ Đô Lương vẫn là một thử thách không nhỏ.
Hơn 1.300 phần mộ chưa rõ thông tin, thời tiết nắng nóng gay gắt và quy trình chuyên môn nghiêm ngặt khiến mỗi ngày làm việc đều là cuộc chạy đua với thời gian.
Song song với việc khai quật và lấy mẫu, toàn bộ thông tin của từng phần mộ phải được số hóa, cập nhật lên cơ sở dữ liệu quốc gia. Bình quân mỗi phần mộ mất khoảng 30 phút để hoàn tất các bước.
Có thời điểm hệ thống quá tải, cán bộ phải chờ hàng chục phút, thậm chí cả giờ để hoàn thành việc nhập dữ liệu. Khi khâu số hóa chưa xong, các tổ khai quật phía sau cũng phải tạm dừng.
"Điều quan trọng nhất là giữ nguyên vẹn phần mộ. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến tiểu sành hoặc hài cốt bên trong. Vì vậy, từng thao tác đều phải được thực hiện thật cẩn trọng," Thượng tá Chế Ngọc Hà cho biết thêm.
Để thích ứng với thời tiết, cán bộ, chiến sỹ thường có mặt tại nghĩa trang từ khoảng 6 giờ để tranh thủ làm việc đến khi nắng gắt rồi nghỉ giữa trưa và chờ khoảng 15 giờ mới tiếp tục làm việc. Có những ngày mặt sân nghĩa trang hắt lên hơi nóng bỏng rát, cũng có hôm mưa bất chợt khiến mọi công việc phải tạm dừng để bảo đảm an toàn cho việc khai quật và bảo quản hài cốt.
Tuy nhiên điều khiến những người lính quy tập trăn trở nhất không phải thời tiết hay nền đất cứng mà là nỗi lo không thể thu được mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN.Sau hàng chục năm, nhiều hài cốt đã phân hủy, xương hòa lẫn vào đất hoặc chỉ còn những mảnh rất nhỏ.
Có những phần mộ gần như không còn di cốt để lấy mẫu, hoặc mẫu xương quá ít để đáp ứng yêu cầu giám định. "Chúng tôi luôn hy vọng mỗi lần mở phần mộ đều có thể lấy được mẫu ADN. Bởi phía sau mỗi mẫu sinh phẩm là thêm một cơ hội để một liệt sỹ chưa rõ danh tính sau hơn nửa thế kỷ được gọi đúng tên và trở về với gia đình," Thượng tá Chế Ngọc Hà chia sẻ.
Thượng tá Chế Ngọc Hà nhấn mạnh việc lấy mẫu ADN là một mắt xích quan trọng trong hành trình xác định danh tính các liệt sỹ còn thiếu thông tin. Đơn vị đang phối hợp với Sở Nội vụ và các địa phương phấn đấu hoàn thành việc lấy mẫu trên địa bàn tỉnh trước ngày 30/8/2026.
Tham gia công tác quy tập và xác định danh tính liệt sỹ nhiều năm qua, Thiếu tá Đinh Xuân Thông, cán bộ Đội quy tập Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An cho biết, mỗi mẫu sinh phẩm được lấy đều phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt.
“Mỗi phần mộ là một trường hợp riêng biệt. Từ khâu khai quật, lấy mẫu, bảo quản đến vận chuyển đều phải thực hiện rất cẩn trọng, tỉ mỉ, không vội vàng. Chúng tôi hiểu rằng phía sau mỗi mẫu ADN là niềm hi vọng của một gia đình nên không cho phép mình chủ quan dù chỉ một chi tiết nhỏ.”
Không chỉ có các cán bộ quân đội, phía sau công việc này còn có sự tham gia của đội ngũ chuyên gia sinh học phân tử, giám định gen, các cơ quan lưu trữ hồ sơ và chính quyền địa phương.
Bác sỹ Nguyễn Hoàng Tú, Trung tâm Pháp y tỉnh Nghệ An cho hay việc lựa chọn mẫu hài cốt quyết định khả năng giám định ADN. Nếu còn răng, bác sỹ sẽ ưu tiên lấy mẫu răng vì lưu giữ ADN tốt nhất; nếu không, sẽ chọn những đoạn xương phù hợp để tăng cơ hội giải trình tự gen.
Thách thức lớn nhất là nhiều phần mộ sau hơn nửa thế kỷ không còn đủ điều kiện lấy mẫu do hài cốt đã phân hủy hoặc chỉ còn những mảnh xương rất nhỏ. Mỗi trường hợp như vậy đều khiến những người làm công tác pháp y tiếc nuối vì cơ hội xác định danh tính liệt sỹ bị giảm đi.
Dù vậy, các bác sỹ vẫn cẩn trọng thu thập và bảo quản mọi mẫu vật còn lại, kể cả những mảnh xương chỉ bằng đầu ngón tay. Mỗi mẫu đều được niêm phong, lưu giữ như một hi vọng giúp xác định danh tính liệt sỹ và khép lại hành trình chờ đợi của gia đình. Đây là công việc chỉ có một cơ hội nên không được bỏ sót bất kỳ mẫu vật nào. Ngay cả những mẫu chưa đủ điều kiện giải trình tự gen cũng được bảo quản, chờ công nghệ tương lai mở ra cơ hội nhận diện.
Nghệ An hiện có hơn 2.200 phần mộ liệt sỹ chưa xác định được danh tính. Lực lượng chức năng đã triển khai lấy mẫu tại các Nghĩa trang Liệt sỹ Nghi Lộc, Hưng Nguyên, Vinh, Nam Đàn và đang thực hiện tại Nghĩa trang Liệt sỹ Đô Lương - nơi lưu giữ 1.309 phần mộ chưa rõ thông tin, nhiều nhất toàn tỉnh.
Tính đến ngày 21/7, hơn 700 mẫu hài cốt đã được thu nhận để phục vụ giám định ADN. Tuy nhiên, 73 phần mộ không còn đủ điều kiện lấy mẫu do hài cốt đã phân hủy hoàn toàn theo thời gian.
Trong những ngày triển khai lấy mẫu tại Nghĩa trang Liệt sỹ Đô Lương, nhiều người dân đã đến theo dõi và động viên lực lượng thực hiện nhiệm vụ.
Có người mang theo ảnh người thân, những lá thư cũ, có người chỉ lặng lẽ đứng nhìn. Nhưng trong ánh mắt họ đều có chung một niềm tin rằng những tiến bộ của khoa học cùng quyết tâm của Đảng, Nhà nước, quân đội và các địa phương sẽ giúp nhiều liệt sỹ được xác định danh tính, nhiều gia đình được đoàn tụ./.
Nghệ An: Giọt máu nối hành trình tìm kiếm và đưa các liệt sỹ trở về
Tại các điểm thu nhận mẫu ADN ở Nghệ An, mỗi giọt máu của thân nhân liệt sỹ không chỉ là dữ liệu khoa học, mà còn là sợi dây kết nối ký ức, tình thân và niềm mong mỏi đoàn tụ của nhiều gia đình.
