Cùng với bánh Cáy làng Nguyễn, ổi Bo từ lâu đã trở thành đặc sản của ngườiThái Bình, được nhiều người biết đến bởi nó hội tụ những tinh túy của đồng đất và con người Thái Bình.
Đặc sản vùng quê lúa
ÔngPhạm Đình Phụ (gần 90 tuổi), người có kinh nghiệm trồng ổi Bo nhiềunăm, dẫn chúng tôi đi thăm vườn ổi của ông ở tổ 27, phường Hoàng Diệu(thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình).
Ông Phụ kể, trước đây khu vườn nhà ôngrộng tới gần 2.000m2 được trồng toàn ổi Bo, cứ đến mùa ổi chín háikhông xuể, ổi rụng đầy vườn.
Tự hào chỉ cho khách hai câuthơ treo trước cổng khu vườn ổi có tuổi thọ gần 50 năm do chính ông sáng tác: "Ai về qua tỉnh Thái Bình/Nhớ mua giống ổi Đông Ninh làm quà," ôngPhụ cho biết phường Hoàng Diệu ngày nay được ghép từ hai vùng đất ĐôngBình và Đông Ninh cũ. Đông Ninh cũng chính là quê hương của ổi Bo.
Nhữngcâu chuyện về xuất xứ ổi Bo có rất nhiều. Theo ông Vũ Văn Tân, 85 tuổi,ở tổ 29, phường Hoàng Diệu (thành phố Thái Bình), từ khi còn rất nhỏ, các ôngđã được nghe kể lại rằng ngày xưa, có một người nhà ở cạnh sông, mộtlần thấy một quả lạ nổi trên dòng nước liền vớt về ném ở sau vườn, saumọc thành cây ra quả ăn rất thơm, ngon. Từ đó, người dân trong vùng đãlấy giống về trồng và gọi là ổi Bo.
Nhiều người ở nơi khác thấy giống quả quý, ngon,cũng mua giống về trồng, tuy nhiên chỉ ổi Bo được trồng chính trên đất nàymới là ngon nhất.
Còn theo một số người dân trong vùng, trước đây vùngđất này có bến đò sang bên sông. Vì người dân bên làng đi lại nhiều nênlúc nào đò cũng quá tải, người Pháp thấy thế gọi là Tăngbo. Từ đó, làngđược người nơi đây gọi là làng Bo và loại ổi đặc sản này cũng được gắntên là ổi Bo.
Theo kinh nghiệm của ông Vũ Văn Tân, trồngổi Bo đòi hỏi sự tỷ mỉ và hiểu biết nhất định, muốn lấy được giống tốtphải gieo hạt vào thời điểm mưa nhiều trong năm (khoảng tháng Bảy, tháng Tám). Cây được chọn để lấy giống phải là cây mới bói, quả ở cành ngồng đểcho thật chín, ruột ổi nhũn ra, đãi lấy hột. Luống đất để gieo cây phảiđể thật khô, đất thật nhỏ mịn.
Sau khi cho hạt giống vào gieo phải phủlên trên bề mặt luống một lớp rạ mỏng và giữ độ ẩm liên tục cho hạtgiống. Từ khi gieo hạt đến khi được thu hoạch trái ổi đầu mùa phải mấttới ba năm và rất nhiều công chăm bón...
Ông Tân kể, khi ôngcòn nhỏ, các khu vườn trong làng trồng toàn ổi Bo. Hồi đó, ổi Bo saitrái và to lắm, hương vị rất thơm ngon. Vườn nhà ông Tânhiện còn bốn cây ổi Bo giống cam xanh-trắng (ổi Bo có hai loại gồm ổi Boloại quả trái lê xanh và trái cam xanh-trắng).
Ông Tân cũng là mộttrong số ít người ở làng còn đau đáu với ổi Bo. Ông tâm niệm, phải giữlại chút hồn quê cho con, cho cháu, cho cả những người đi xa. Chính vìlẽ đó mà hiện nay ông là một trong số ít người vẫn gắn bó với nghề ươmgiống ổi Bo.
Đi một vòng quanh vườn, ông Tân chỉ chochúng tôi về cách phân biệt ổi Bo với những loại ổi khác hiện đượcngười dân trong vùng đưa về trồng. Quả ổi Bo thường nhỏ vừa, tròn đều,cuống nhỏ và có múi nổi, khi bổ ra ruột chắc, ăn giòn, ngọt dịu và rấtthơm, đã nếm thử một lần thì sẽ không thể quên.
Nỗi lo ổi Bo bị xóa sổ
Ông Vũ Văn Phiên - Chủ nhiệm Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp phường Hoàng Diệu cho biếttrước đây vùng trồng ổi Bo ngon trong phạm vi gần 100ha, tâm là đìnhlàng Bo. Nhưng hiện nay, ổi Bo ở đây còn rất ít, cả vùng chỉ còn khoảnghai chục hộ trồng ổi Bo nhưng mỗi nhà chỉ có vài cây và chủ yếu là đểphục vụ nhu cầu gia đình.
Những gia đình còn trồng nhiều ổi Bo ở vùngđất này có gia đình ông Phạm Văn Kề (tổ 29), gia đình ông Hà Đăng Kiêm,gia đình ông Phạm Văn Hòa (cùng ở tổ 27 phường Hòa Diệu).
Nhà còn nhiềuổi Bo "xịn" và lâu đời nhất có lẽ là nhà ông Vũ Văn Tân. Còn hầu hết các hộcòn lại đã không còn trồng giống ổi này nữa.
Mặc dù quảổi Bo vẫn giữ được danh tiếng, nhưng nếu du khách muốn mua được nhữngquả ổi Bo chính hiệu tại đất Thái Bình thì không dễ chút nào. Thậm chí, cóvề tận đất làng Bo cũng khó mà mua được ổi Bo gốc.
Nguyên nhân là do xuhướng đô thị hóa, diện tích ao vườn của người dân trong vùng đều giảm,không còn nhiều như trước nữa. Cứ mỗi một ngôi nhà mọc lên là có tớihàng chục gốc ổi bị đốn làm củi khô và hàng trăm mét vuông diện tích aobị san lấp. Người trồng ổi Bo ngày càng ít đi.
Bên cạnh đó, hiệu quả kinhtế từ cây ổi này không cao. Ông Phạm Nhật Quang, Chủ tịchHội Nông dân phường Hoàng Diệu cho biết, cây ổi Bo sau ba năm trồng mớicó quả, mỗi năm chỉ thu hoạch được một vụ vào khoảng tháng Bảy.
Hiện nay,giá ổi Bo khoảng 35.000- 40.000 đồng/kg, nếu so với ổi Hải Dương thìgiá cao gần gấp đôi. Thế nhưng người làng Bo vẫn chuyển sang trồng cácgiống ổi lai Thái Lan, ổi Hải Dương, bởi các giống này sớm có quả, mỗinăm thu hoạch hai vụ và cho cả quả trái mùa, mang lại hiệu quả kinh tếcao hơn nhiều.
Ông Quang cho biết thêm, là loại quả đặcsản của vùng quê lúa Thái Bình từ bao đời nay, cây ổi Bo khó chăm sóc,khó thích nghi với những vùng đất khác, chỉ trồng ở đất làng Bo quả mớithơm ngon nên khó nhân rộng để trở thành cây hàng hóa.
Giống cây nổitiếng này đang dần mai một và ngày ngày, những quả ổi giống Hải Dương,giống lai Thái Lan trồng tại Thái Bình vẫn mượn danh “ổi Bo” để bán chodu khách.
Là người nổi tiếng trong vùng với nghề ươm câyổi Bo giống, ông Phụ bùi ngùi, loài cây ăn trái ngon là vậy nhưng bâygiờ rất ít người quan tâm hỏi mua về trồng. Điều này cũng lý giải phầnnào vườn ổi nhà ông Phụ nay vẫn có hàng trăm gốc ổi lớn nhỏ, nhưng sốcây ổi Bo chỉ còn đếm được trên đầu ngón tay, còn lại chủ yếu là ổi lai TháiLan.
Ông Phụ đã trồng loại ổi lai này từ nhiều năm nay và mọi ngườitrong vùng cũng đều trồng loại ổi lai cho thu hoạch bốn mùa này. Theo ông, giốngổi lai Thái Lan này rất ngon ngọt, lại rất chịu đất ở đây, nên chẳngthua kém gì ổi Bo "xịn."
Cần dự án bảo tồn và phát triển giống trái cây quý
Nhận thấy nguy cơ giống ổi quýhiếm này có thể bị biến mất, cách đây 5 năm, Sở Khoa học và Công nghệThái Bình đã phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnhxây dựng một đề án duy trì giống ổi Bo. Theo đề án này, một cánh đồngrộng gần 5ha ở ngay chính mảnh đất làng Bo (xứ Đồng Quan Chương, tổ 26,phường Hoàng Diệu) được quy hoạch để chuyên trồng giống ổi quý hiếmnày. Những người trồng ổi Bo trong vùng cũng được tỉnh hỗ trợ tiền muacây giống, phân bón.
Tuy nhiên, ngoại trừ những gia đình còn xót xakhông muốn mất giống ổi truyền thống, nhiều hộ dân khác nơi đây cũng không mặnmà lắm, vì vậy cánh đồng 5ha ổi Bo đến nay vẫn chỉ là... dự án.
ỔiBo không chỉ là một giống cây quý mà còn mang hồn cốt của vùng đất TháiBình, nhưng giờ đây đang bị các loại ổi khác "lấn sân" ngay trên sân nhà.
Khôi phục giống ổi Bo là một đề án hay nhằm giữ lại giốngcây quý, song rất cần có thêm những giải pháp hữu hiệu để tăng tính khảthi, cũng như duy trì lâu dài giống ổi đặc sản này, để một thứ quà quêkết tinh từ hồn đất, sông nước và con người quê lúa sẽ không bị xóa sổ./.
Đặc sản vùng quê lúa
ÔngPhạm Đình Phụ (gần 90 tuổi), người có kinh nghiệm trồng ổi Bo nhiềunăm, dẫn chúng tôi đi thăm vườn ổi của ông ở tổ 27, phường Hoàng Diệu(thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình).
Ông Phụ kể, trước đây khu vườn nhà ôngrộng tới gần 2.000m2 được trồng toàn ổi Bo, cứ đến mùa ổi chín háikhông xuể, ổi rụng đầy vườn.
Tự hào chỉ cho khách hai câuthơ treo trước cổng khu vườn ổi có tuổi thọ gần 50 năm do chính ông sáng tác: "Ai về qua tỉnh Thái Bình/Nhớ mua giống ổi Đông Ninh làm quà," ôngPhụ cho biết phường Hoàng Diệu ngày nay được ghép từ hai vùng đất ĐôngBình và Đông Ninh cũ. Đông Ninh cũng chính là quê hương của ổi Bo.
Nhữngcâu chuyện về xuất xứ ổi Bo có rất nhiều. Theo ông Vũ Văn Tân, 85 tuổi,ở tổ 29, phường Hoàng Diệu (thành phố Thái Bình), từ khi còn rất nhỏ, các ôngđã được nghe kể lại rằng ngày xưa, có một người nhà ở cạnh sông, mộtlần thấy một quả lạ nổi trên dòng nước liền vớt về ném ở sau vườn, saumọc thành cây ra quả ăn rất thơm, ngon. Từ đó, người dân trong vùng đãlấy giống về trồng và gọi là ổi Bo.
Nhiều người ở nơi khác thấy giống quả quý, ngon,cũng mua giống về trồng, tuy nhiên chỉ ổi Bo được trồng chính trên đất nàymới là ngon nhất.
Còn theo một số người dân trong vùng, trước đây vùngđất này có bến đò sang bên sông. Vì người dân bên làng đi lại nhiều nênlúc nào đò cũng quá tải, người Pháp thấy thế gọi là Tăngbo. Từ đó, làngđược người nơi đây gọi là làng Bo và loại ổi đặc sản này cũng được gắntên là ổi Bo.
Theo kinh nghiệm của ông Vũ Văn Tân, trồngổi Bo đòi hỏi sự tỷ mỉ và hiểu biết nhất định, muốn lấy được giống tốtphải gieo hạt vào thời điểm mưa nhiều trong năm (khoảng tháng Bảy, tháng Tám). Cây được chọn để lấy giống phải là cây mới bói, quả ở cành ngồng đểcho thật chín, ruột ổi nhũn ra, đãi lấy hột. Luống đất để gieo cây phảiđể thật khô, đất thật nhỏ mịn.
Sau khi cho hạt giống vào gieo phải phủlên trên bề mặt luống một lớp rạ mỏng và giữ độ ẩm liên tục cho hạtgiống. Từ khi gieo hạt đến khi được thu hoạch trái ổi đầu mùa phải mấttới ba năm và rất nhiều công chăm bón...
Ông Tân kể, khi ôngcòn nhỏ, các khu vườn trong làng trồng toàn ổi Bo. Hồi đó, ổi Bo saitrái và to lắm, hương vị rất thơm ngon. Vườn nhà ông Tânhiện còn bốn cây ổi Bo giống cam xanh-trắng (ổi Bo có hai loại gồm ổi Boloại quả trái lê xanh và trái cam xanh-trắng).
Ông Tân cũng là mộttrong số ít người ở làng còn đau đáu với ổi Bo. Ông tâm niệm, phải giữlại chút hồn quê cho con, cho cháu, cho cả những người đi xa. Chính vìlẽ đó mà hiện nay ông là một trong số ít người vẫn gắn bó với nghề ươmgiống ổi Bo.
Đi một vòng quanh vườn, ông Tân chỉ chochúng tôi về cách phân biệt ổi Bo với những loại ổi khác hiện đượcngười dân trong vùng đưa về trồng. Quả ổi Bo thường nhỏ vừa, tròn đều,cuống nhỏ và có múi nổi, khi bổ ra ruột chắc, ăn giòn, ngọt dịu và rấtthơm, đã nếm thử một lần thì sẽ không thể quên.
Nỗi lo ổi Bo bị xóa sổ
Ông Vũ Văn Phiên - Chủ nhiệm Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp phường Hoàng Diệu cho biếttrước đây vùng trồng ổi Bo ngon trong phạm vi gần 100ha, tâm là đìnhlàng Bo. Nhưng hiện nay, ổi Bo ở đây còn rất ít, cả vùng chỉ còn khoảnghai chục hộ trồng ổi Bo nhưng mỗi nhà chỉ có vài cây và chủ yếu là đểphục vụ nhu cầu gia đình.
Những gia đình còn trồng nhiều ổi Bo ở vùngđất này có gia đình ông Phạm Văn Kề (tổ 29), gia đình ông Hà Đăng Kiêm,gia đình ông Phạm Văn Hòa (cùng ở tổ 27 phường Hòa Diệu).
Nhà còn nhiềuổi Bo "xịn" và lâu đời nhất có lẽ là nhà ông Vũ Văn Tân. Còn hầu hết các hộcòn lại đã không còn trồng giống ổi này nữa.
Mặc dù quảổi Bo vẫn giữ được danh tiếng, nhưng nếu du khách muốn mua được nhữngquả ổi Bo chính hiệu tại đất Thái Bình thì không dễ chút nào. Thậm chí, cóvề tận đất làng Bo cũng khó mà mua được ổi Bo gốc.
Nguyên nhân là do xuhướng đô thị hóa, diện tích ao vườn của người dân trong vùng đều giảm,không còn nhiều như trước nữa. Cứ mỗi một ngôi nhà mọc lên là có tớihàng chục gốc ổi bị đốn làm củi khô và hàng trăm mét vuông diện tích aobị san lấp. Người trồng ổi Bo ngày càng ít đi.
Bên cạnh đó, hiệu quả kinhtế từ cây ổi này không cao. Ông Phạm Nhật Quang, Chủ tịchHội Nông dân phường Hoàng Diệu cho biết, cây ổi Bo sau ba năm trồng mớicó quả, mỗi năm chỉ thu hoạch được một vụ vào khoảng tháng Bảy.
Hiện nay,giá ổi Bo khoảng 35.000- 40.000 đồng/kg, nếu so với ổi Hải Dương thìgiá cao gần gấp đôi. Thế nhưng người làng Bo vẫn chuyển sang trồng cácgiống ổi lai Thái Lan, ổi Hải Dương, bởi các giống này sớm có quả, mỗinăm thu hoạch hai vụ và cho cả quả trái mùa, mang lại hiệu quả kinh tếcao hơn nhiều.
Ông Quang cho biết thêm, là loại quả đặcsản của vùng quê lúa Thái Bình từ bao đời nay, cây ổi Bo khó chăm sóc,khó thích nghi với những vùng đất khác, chỉ trồng ở đất làng Bo quả mớithơm ngon nên khó nhân rộng để trở thành cây hàng hóa.
Giống cây nổitiếng này đang dần mai một và ngày ngày, những quả ổi giống Hải Dương,giống lai Thái Lan trồng tại Thái Bình vẫn mượn danh “ổi Bo” để bán chodu khách.
Là người nổi tiếng trong vùng với nghề ươm câyổi Bo giống, ông Phụ bùi ngùi, loài cây ăn trái ngon là vậy nhưng bâygiờ rất ít người quan tâm hỏi mua về trồng. Điều này cũng lý giải phầnnào vườn ổi nhà ông Phụ nay vẫn có hàng trăm gốc ổi lớn nhỏ, nhưng sốcây ổi Bo chỉ còn đếm được trên đầu ngón tay, còn lại chủ yếu là ổi lai TháiLan.
Ông Phụ đã trồng loại ổi lai này từ nhiều năm nay và mọi ngườitrong vùng cũng đều trồng loại ổi lai cho thu hoạch bốn mùa này. Theo ông, giốngổi lai Thái Lan này rất ngon ngọt, lại rất chịu đất ở đây, nên chẳngthua kém gì ổi Bo "xịn."
Cần dự án bảo tồn và phát triển giống trái cây quý
Nhận thấy nguy cơ giống ổi quýhiếm này có thể bị biến mất, cách đây 5 năm, Sở Khoa học và Công nghệThái Bình đã phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnhxây dựng một đề án duy trì giống ổi Bo. Theo đề án này, một cánh đồngrộng gần 5ha ở ngay chính mảnh đất làng Bo (xứ Đồng Quan Chương, tổ 26,phường Hoàng Diệu) được quy hoạch để chuyên trồng giống ổi quý hiếmnày. Những người trồng ổi Bo trong vùng cũng được tỉnh hỗ trợ tiền muacây giống, phân bón.
Tuy nhiên, ngoại trừ những gia đình còn xót xakhông muốn mất giống ổi truyền thống, nhiều hộ dân khác nơi đây cũng không mặnmà lắm, vì vậy cánh đồng 5ha ổi Bo đến nay vẫn chỉ là... dự án.
ỔiBo không chỉ là một giống cây quý mà còn mang hồn cốt của vùng đất TháiBình, nhưng giờ đây đang bị các loại ổi khác "lấn sân" ngay trên sân nhà.
Khôi phục giống ổi Bo là một đề án hay nhằm giữ lại giốngcây quý, song rất cần có thêm những giải pháp hữu hiệu để tăng tính khảthi, cũng như duy trì lâu dài giống ổi đặc sản này, để một thứ quà quêkết tinh từ hồn đất, sông nước và con người quê lúa sẽ không bị xóa sổ./.
Lê Sơn (TTXVN)
