Sau hơn 7 năm triển khai, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đã tạo dấu ấn rõ nét trong kinh tế nông thôn Phú Thọ.
Tuy nhiên, khi số lượng sản phẩm được công nhận ngày càng tăng, yêu cầu đặt ra cho giai đoạn mới không còn dừng ở việc “đạt sao," mà là giữ được chất lượng, xây dựng niềm tin và tổ chức sản xuất theo chuỗi để sản phẩm đứng vững trên thị trường.
Giữ sao bằng chất lượng, giữ khách bằng niềm tin
Giai đoạn 2021-2025, Phú Thọ có 696 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên; trong đó, có hơn 100 sản phẩm 4 sao và 9 sản phẩm 5 sao. Kết quả này cho thấy chương trình đã lan tỏa, góp phần thay đổi cách làm của nhiều chủ thể.
Từ bưởi Đoan Hùng, thịt chua Thanh Sơn, mỳ gạo Hùng Lô đến chè, mật ong, đông trùng hạ thảo, măng chua, măng nứa khô…, nhiều đặc sản của vùng Đất Tổ đã được chuẩn hóa quy trình, đầu tư bao bì, nhãn hiệu, mã truy xuất nguồn gốc và từng bước tiếp cận những thị trường rộng hơn.
Điều đáng nói là giá trị của OCOP không chỉ nằm ở ngôi sao in trên nhãn hàng. Phía sau một sản phẩm được công nhận là quá trình tổ chức lại sản xuất: vùng nguyên liệu phải được quản lý tốt hơn, quy trình chế biến phải rõ ràng hơn, nhà xưởng phải đáp ứng yêu cầu vệ sinh, hồ sơ công bố chất lượng đầy đủ hơn và trách nhiệm của chủ thể cũng cụ thể hơn. Khi người tiêu dùng có thể quét mã QR để biết sản phẩm được làm ở đâu, từ nguyên liệu nào, do ai chịu trách nhiệm, họ không chỉ mua một món hàng mà còn mua sự minh bạch và cam kết của người sản xuất.
Giai đoạn 2026-2030, áp lực duy trì chất lượng ngày càng lớn. Theo thống kê của ngành nông nghiệp, đến hết tháng 9/2026, toàn tỉnh còn 571 sản phẩm OCOP có giấy chứng nhận còn hiệu lực; 137 sản phẩm đã hết thời hạn công nhận và 155 sản phẩm sẽ hết hạn trong thời gian từ tháng 10 đến tháng 12/2026. Việc đánh giá, phân hạng lại vì thế trở thành bài toán không nhỏ, nhất là khi bộ tiêu chí mới đặt ra yêu cầu chặt chẽ hơn, trong khi một bộ phận hợp tác xã, tổ hợp tác, hộ và cơ sở sản xuất kinh doanh vẫn hạn chế về năng lực hoàn thiện hồ sơ, quản trị chất lượng và tổ chức sản xuất.
Thực tế đó cho thấy OCOP không thể là một cuộc chạy đua theo số lượng. Một sản phẩm từng được xếp hạng cao nhưng chất lượng không ổn định, nhãn mác thiếu minh bạch hoặc quy trình sản xuất không còn đáp ứng yêu cầu thì uy tín không chỉ của riêng chủ thể bị ảnh hưởng, mà còn tác động tới niềm tin dành cho chương trình. Vì vậy, trong Kế hoạch phát triển sản phẩm OCOP tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2026-2030, việc tăng cường hậu kiểm, kết hợp kiểm tra định kỳ với kiểm tra đột xuất khi cần thiết được xác định là một khâu quan trọng.
Với nhóm thực phẩm, đồ uống, dược liệu và sản phẩm chế biến, an toàn thực phẩm càng là điều kiện tiên quyết. Một sản phẩm có hương vị tốt nhưng nguyên liệu thiếu ổn định, quy trình thiếu kiểm soát hoặc không chứng minh được nguồn gốc sẽ rất khó đi vào hệ thống phân phối hiện đại. Bởi vậy, việc áp dụng các tiêu chuẩn phù hợp như VietGAP, GlobalGAP, sản xuất hữu cơ, HACCP, GMP, ISO… cần được nhìn nhận như công cụ quản trị sản xuất, chứ không phải phần “trang trí” để hoàn thiện hồ sơ đánh giá.
Trong chuỗi yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc là mắt xích đặc biệt quan trọng. Nếu được triển khai thực chất, mã QR không đơn thuần là một ô vuông in trên bao bì mà trở thành “cửa sổ thông tin” để người mua kiểm tra vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, chế biến, đóng gói và đơn vị chịu trách nhiệm. Khi tính minh bạch trở thành một phần của thương hiệu, giá trị sản phẩm cũng được nâng lên, bởi niềm tin của người tiêu dùng được xây dựng từ những thông tin có thể kiểm chứng.
Từ đặc sản địa phương đến chuỗi giá trị thị trường
Nếu chất lượng là nền móng để giữ niềm tin, thì chuỗi giá trị là con đường để OCOP đi xa. Thực tế cho thấy, được công nhận OCOP chưa đồng nghĩa với việc có thị trường ổn định. Không ít sản phẩm vẫn tiêu thụ chủ yếu trong phạm vi địa phương, sản lượng nhỏ, phụ thuộc mùa vụ và còn lúng túng khi tiếp cận siêu thị, trung tâm thương mại hoặc các nền tảng thương mại điện tử. Vì thế, phát triển OCOP trong giai đoạn tới phải bắt đầu từ nhu cầu thị trường, rồi từ đó tổ chức vùng nguyên liệu, chế biến, bao bì, logistics và kênh phân phối.
Theo ông Nguyễn Thanh Hiệp, Phó Chi cục Trưởng Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh Phú Thọ, mục tiêu đến năm 2030, khoảng 70% chủ thể OCOP của tỉnh xây dựng được vùng nguyên liệu ổn định; 40% sản phẩm có sản lượng hàng hóa ổn định và được kết nối với siêu thị, trung tâm thương mại. Đây không chỉ là những chỉ tiêu định lượng. Vùng nguyên liệu ổn định là điều kiện để kiểm soát chất lượng, giảm rủi ro đứt gãy nguồn cung, chủ động kế hoạch sản xuất và đáp ứng những đơn hàng lớn, những yêu cầu mà thị trường hiện đại đặt ra ngày càng rõ ràng.
Mô hình Ruốc cá Sông Đà của Công ty Trách nhiệm hữu hạn Hải Đăng Group là một ví dụ. Từ nguồn cá nuôi vùng lòng hồ thủy điện Sông Đà, doanh nghiệp tổ chức liên kết theo chuỗi, áp dụng VietGAP và đầu tư dây chuyền chế biến khép kín. Các sản phẩm ruốc cá lăng đen, cá lăng vàng, cá trắm đen đạt OCOP 4 sao, từng bước tiếp cận cửa hàng thực phẩm sạch và sàn thương mại điện tử. Giá trị ở đây không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng, mà còn ở cách doanh nghiệp kiểm soát nguồn nguyên liệu và chủ động thị trường đầu ra.
Tại xã Võ Miếu, mỳ gạo Phê Thư cũng cho thấy sự thay đổi trong tư duy sản xuất. Việc hoàn thiện quy trình, cải tiến bao bì, ứng dụng truy xuất nguồn gốc và xây dựng hình ảnh sản phẩm giúp chủ thể chuyển dần từ sản xuất để bán sang sản xuất để giữ thị trường. Trong lĩnh vực trồng trọt, Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp - Kinh doanh hàng nông sản An Hòa xây dựng vùng dưa chuột VietGAP, tạo nguồn cung tương đối ổn định, mỗi ngày cung cấp hàng chục tấn sản phẩm cho siêu thị, doanh nghiệp chế biến và nhiều địa phương. Những mô hình như vậy cho thấy khi vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn và đầu ra được kết nối, giá trị nông sản có thể được nâng lên rõ rệt.
Phú Thọ có nhiều tiềm năng nâng giá trị OCOP gắn với du lịch, văn hóa vùng Đất Tổ. Đền Hùng, Xuân Sơn, đồi chè Long Cốc, làng nghề và du lịch cộng đồng tạo không gian để sản phẩm OCOP trở thành quà tặng, trải nghiệm, gắn với câu chuyện văn hóa địa phương.
Ông Nguyễn Văn Quân, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ, cho biết giai đoạn tới, Phú Thọ phấn đấu mỗi năm tiêu chuẩn hóa, phát triển mới và nâng hạng 50-55 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên; phát triển thêm trên 100 chủ thể, trong đó ít nhất 50% là hợp tác xã, tổ hợp tác; có trên 45% số làng nghề nông thôn có sản phẩm tham gia. Tổng nhu cầu kinh phí dự kiến hơn 76,22 tỷ đồng, tập trung cho vùng nguyên liệu, máy móc, sở hữu trí tuệ, truy xuất nguồn gốc, xúc tiến thương mại, chuyển đổi số và nâng cao năng lực chủ thể.
Theo ông Nguyễn Văn Quân, chứng nhận OCOP không chỉ khẳng định chất lượng mà còn nâng cao giá trị, bản sắc và uy tín nông sản Phú Thọ. Tỉnh tập trung hỗ trợ các chủ thể xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, chuẩn hóa sản phẩm, tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; đồng thời phát triển nông nghiệp tuần hoàn, tích hợp đa giá trị, gắn sản xuất với chế biến, văn hóa và du lịch. Công tác xúc tiến thương mại được đẩy mạnh theo hướng kết nối đơn hàng, mở rộng hệ thống phân phối, thương mại điện tử và thị trường ngoại tỉnh.
Các chủ thể cần bảo đảm an toàn thực phẩm, minh bạch truy xuất nguồn gốc, ứng dụng khoa học-công nghệ, đổi mới bao bì và nâng cao sức cạnh tranh. Qua đó, OCOP góp phần nâng giá trị nông sản, phát triển kinh tế nông thôn./.
Khai phá sức cầu nội địa: Mở đường lớn cho nông sản, OCOP miền núi vươn xa
Để biến tiềm năng của các sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi thành những đơn hàng ổn định, việc chuẩn hóa sản phẩm, tổ chức lại hệ thống logistics là "chìa khóa" mang tính quyết định.
