Giữa những dãy núi cao quanh năm mây phủ của Tà Xùa (Sơn La), những cây chè Shan tuyết cổ thụ vẫn bền bỉ qua mưa gió, sương lạnh. Hàng trăm năm tuổi, thân cây phủ rêu phong, cành vươn cao giữa đại ngàn, những búp chè được bao phủ bởi lớp lông tơ trắng mịn như tuyết.
Từ món quà quý của núi rừng, cây chè Shan tuyết hôm nay đang trở thành sinh kế của đồng bào vùng cao, sản phẩm đặc sản có giá trị và từng bước vươn ra thị trường trong nước, quốc tế.
Tinh hoa từ “sân phơi thuốc”
Nằm ở độ cao hơn 1.500m so với mực nước biển, Tà Xùa có khí hậu mát mẻ quanh năm, mây phủ dày và hệ sinh thái rừng phong phú. Điều kiện tự nhiên đặc biệt đã tạo nên vùng chè Shan tuyết cổ thụ quý hiếm của Sơn La.
Theo tiếng Mông, Tà Xùa, hay Tà Sùa, có nghĩa là “sân phơi thuốc”. Và thứ “thuốc” mà thiên nhiên ban tặng cho vùng đất này chính là những cây chè Shan tuyết - giống chè cổ sinh trưởng qua hàng trăm năm giữa núi rừng.
Hiện xã Tà Xùa có hơn 200ha chè Shan tuyết, trong đó gần một nửa là chè cổ thụ, tập trung tại các bản Bẹ, Tà Xùa A, Trò A, Trò B và Mống Vàng. Đây không chỉ là vùng nguyên liệu quý mà còn là một phần di sản tự nhiên, văn hóa của đồng bào Mông nơi đây.
Những cây chè cổ thụ ở Tà Xùa có hình dáng đặc biệt. Cây cao lớn, thân phủ rêu phong, cành lá vươn lên giữa biển mây. Búp chè to, phía ngoài phủ một lớp lông tơ trắng mịn. Cũng từ đặc điểm này mà giống chè được gọi là Shan tuyết.
Khi được chế biến, chè Shan tuyết Tà Xùa mang hương thơm thanh khiết của núi rừng, vị chát nhẹ, sau đó chuyển dần sang vị ngọt sâu và lưu hương lâu trong khoang miệng. Đó là thứ hương vị đặc trưng khó tìm thấy ở những vùng chè khác.
Hiện xã Tà Xùa có hơn 200ha chè Shan tuyết, trong đó gần một nửa là chè cổ thụ, tập trung tại các bản Bẹ, Tà Xùa A, Trò A, Trò B và Mống Vàng. Đây không chỉ là vùng nguyên liệu quý mà còn là một phần di sản tự nhiên, văn hóa của đồng bào Mông nơi đây.
Từ năm 2008, các cơ quan chuyên môn đã tiến hành điều tra, tuyển chọn 60 cây chè đầu dòng để bảo tồn và nhân giống, góp phần gìn giữ nguồn gen quý. Đặc biệt, năm 2019, quần thể chè Shan tuyết cổ thụ bản Bẹ được Hiệp hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam trao Bằng công nhận Cây Di sản Việt Nam.
Những cây chè hàng trăm năm tuổi vì thế không đơn thuần là cây trồng. Đó là “kho báu xanh” của núi rừng Tà Xùa.
Từ búp chè trên núi đến
sản phẩm giá trị cao
Trong đời sống của đồng bào dân tộc Mông, cây chè Shan tuyết từ lâu đã là nguồn sinh kế quan trọng. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, giá trị của cây chè chủ yếu nằm ở việc bán nguyên liệu thô.
Bước ngoặt đến khi doanh nghiệp bắt đầu đầu tư chế biến ngay tại vùng nguyên liệu.
Năm 2019, Công ty trách nhiệm hữu hạn Trà và Đặc sản Tây Bắc (TAFOOD) đầu tư cơ sở chế biến tại bản Bẹ. Đến năm 2024, doanh nghiệp tiếp tục mở rộng xưởng, hoàn thiện dây chuyền sản xuất tại bản Làng Sáng. Từ đây, hành trình nâng giá trị cho búp chè Shan tuyết Tà Xùa được đẩy mạnh.
Không dừng ở sản xuất trà theo cách truyền thống, TAFOOD tập trung nghiên cứu, phát triển nhiều dòng sản phẩm từ chính nguồn nguyên liệu chè cổ thụ như trà xanh, bạch trà, hồng trà, trà lên men, trà ép bánh, trà viên, trà trúc, trà mây và trà túi lọc.
Ba sản phẩm của TAFOOD là Trà xanh Mây, Trà xanh Thiện và Bạch trà Mây đã được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao của tỉnh Sơn La. Trong số đó, Trà xanh Mây đang được tỉnh Sơn La định hướng trở thành sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia.
Điểm đáng chú ý là doanh nghiệp đặt mục tiêu xây dựng thương hiệu trà đặc sản gắn với vùng chè cổ thụ Tà Xùa, đồng thời bảo tồn nguồn nguyên liệu tự nhiên và tổ chức sản xuất theo hướng bền vững.
Để giữ được chất lượng của búp chè, doanh nghiệp phối hợp với người dân hướng dẫn kỹ thuật thu hái, bảo quản và kiểm soát nguyên liệu. Búp chè được thu hái thủ công theo tiêu chuẩn, đưa về xưởng trong ngày, sau đó trải qua các công đoạn làm héo, vò, lên men và sấy khô dưới sự kiểm soát chặt chẽ.
Mỗi công đoạn đều nhằm giữ lại tối đa hương vị tự nhiên, tạo nên chén trà có vị thanh mát, chát nhẹ, ngọt hậu kéo dài và đượm hương núi rừng.
Khi người dân cùng doanh nghiệp
giữ “kho báu xanh”
Để cây chè phát triển bền vững, doanh nghiệp không thể đứng ngoài vùng nguyên liệu. Vì vậy, TAFOOD đã xây dựng mối liên kết trực tiếp với người trồng chè.
Hiện doanh nghiệp ký hợp đồng liên kết thu mua với khoảng 300 hộ dân tại bản Bẹ và một số bản lân cận, góp phần bảo đảm đầu ra ổn định cho người trồng chè. Giá thu mua chè búp tươi dao động từ 80.000 - 100.000 đồng/kg, tạo thêm nguồn thu nhập đáng kể cho đồng bào vùng cao.
Mô hình liên kết này mang lại lợi ích hai chiều. Người dân có đầu ra ổn định, được hướng dẫn kỹ thuật và nâng cao ý thức bảo vệ vùng chè cổ thụ; doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu được kiểm soát về chất lượng, phục vụ chế biến các sản phẩm trà đặc sản.
Riêng năm 2025, doanh thu của Công ty trách nhiệm hữu hạn Trà và Đặc sản Tây Bắc đạt trên 25 tỷ đồng.
Từ những cây chè mọc giữa núi rừng, giá trị đang được cộng hưởng qua từng mắt xích: người dân chăm sóc và thu hái, doanh nghiệp chế biến, xây dựng thương hiệu, còn địa phương từng bước định hình vùng sản xuất gắn với du lịch và văn hóa trà.
Nâng tầm thương hiệu
trà Shan tuyết Tà Xùa
Chế biến sâu đã mở ra một hướng đi mới cho chè Shan tuyết Tà Xùa. Nếu trước đây người tiêu dùng chủ yếu biết đến chè xanh truyền thống, thì nay từ một nguồn nguyên liệu, nhiều dòng trà đã được phát triển để đáp ứng những thị hiếu khác nhau.
Ba sản phẩm của TAFOOD là Trà xanh Mây, Trà xanh Thiện và Bạch trà Mây đã được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao của tỉnh Sơn La. Trong số đó, Trà xanh Mây đang được tỉnh Sơn La định hướng trở thành sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia.
Bên cạnh trà xanh và bạch trà, các sản phẩm trà Shan lên men, trà ép bánh do TAFOOD sản xuất cũng tạo dấu ấn trên thị trường. Việc đa dạng hóa sản phẩm không chỉ giúp tăng giá trị của nguyên liệu mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận nhiều nhóm khách hàng.
Từ một búp chè trên cây cổ thụ, sản phẩm có thể hiện diện dưới nhiều hình thức khác nhau, từ chén trà truyền thống đến những sản phẩm được thiết kế phù hợp với nhu cầu thưởng trà hiện đại.
Đó chính là bước chuyển quan trọng: đưa giá trị của chè Shan tuyết ra khỏi phạm vi “đặc sản vùng cao” để trở thành một sản phẩm hàng hóa có thương hiệu.
“Uống trà” để hiểu Tà Xùa
Tà Xùa từ lâu đã nổi tiếng với những biển mây bồng bềnh, những cung đường núi hùng vĩ và cảnh sắc nguyên sơ. Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy còn có một vùng chè đặc biệt đang góp phần làm nên bản sắc của miền đất này.
Những đồi chè cổ thụ ẩn hiện giữa biển mây đang trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thiên nhiên và văn hóa trà.
Chị Triệu Khánh Vân, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: “Tà Xùa hấp dẫn tôi bởi cảnh quan núi rừng hùng vĩ, biển mây bồng bềnh và hương vị đặc biệt của trà Shan tuyết cổ thụ.”
Một chuyến đi Tà Xùa, vì thế, có thể không chỉ là hành trình săn mây. Đó còn là hành trình để du khách tìm hiểu những cây chè cổ thụ, gặp gỡ người trồng chè, thưởng thức một chén trà và cảm nhận hương vị được kết tinh từ đất, trời và bàn tay con người.
Nếu được nhấp một chén trà pha đúng cách sau hành trình chinh phục những cung đường vùng cao, du khách có thể cảm nhận rõ hơn vị đượm của gió sương, của đất trời Tà Xùa. Có lẽ cũng bởi vậy mà nhiều người cho rằng, đến Tà Xùa mà chưa thưởng thức chè Shan tuyết thì hành trình khám phá vùng đất này vẫn chưa trọn vẹn.
Từ đại ngàn vươn ra thế giới
Giá trị của chè Shan tuyết Tà Xùa hôm nay không chỉ nằm ở hương vị. Đó còn là câu chuyện về bảo tồn nguồn gene quý, gìn giữ cây di sản, tạo sinh kế cho đồng bào và phát triển kinh tế vùng cao theo hướng bền vững.
Sự tham gia của doanh nghiệp đã giúp thay đổi cách nhìn về cây chè: từ cây trồng cung cấp nguyên liệu trở thành nền tảng để xây dựng một chuỗi giá trị gồm sản xuất, chế biến, thương hiệu, du lịch và văn hóa.
Giá trị của chè Shan tuyết Tà Xùa hôm nay không chỉ nằm ở hương vị. Đó còn là câu chuyện về bảo tồn nguồn gene quý, gìn giữ cây di sản, tạo sinh kế cho đồng bào và phát triển kinh tế vùng cao theo hướng bền vững.
Những sản phẩm trà của TAFOOD không chỉ được tiêu thụ trong nước mà còn từng bước tiếp cận thị trường quốc tế, đạt giải tại các cuộc thi trà trong khu vực. Mỗi sản phẩm vì thế không chỉ mang theo hương vị của một giống chè quý mà còn mang theo câu chuyện về Tà Xùa - vùng đất của mây trời, núi rừng và những cây chè cổ thụ bền bỉ qua thời gian.
Để cây chè “bay xa”, điều quan trọng không phải đưa những cây chè cổ thụ rời khỏi núi rừng, mà là đưa giá trị của chúng đến với nhiều người hơn.
Đó là giá trị của một búp chè được thu hái đúng thời điểm, được chế biến bằng kỹ thuật phù hợp; là giá trị của vùng nguyên liệu được bảo tồn; là thu nhập của hàng trăm hộ dân; là thương hiệu được gây dựng từ chính nơi cây chè đã bén rễ hàng trăm năm.
Giữa biển mây Tà Xùa, những búp chè Shan tuyết trắng mịn vẫn âm thầm lớn lên. Từ những thân cây rêu phong của đại ngàn, một hành trình mới đang được mở ra – hành trình đưa tinh hoa trà cổ thụ Sơn La bay xa, để hương vị vùng non cao không chỉ được thưởng thức tại Tà Xùa mà còn hiện diện trên những thị trường rộng lớn hơn./.
