65 năm sau khi thảm họa da cam bắt đầu ở Việt Nam, hậu quả của chất độc hóa học vẫn hiện hữu trong cuộc sống của nhiều gia đình qua nhiều thế hệ.
Nhân Ngày vì nạn nhân chất độc da cam Việt Nam (10/8), nhìn lại những chính sách và chương trình đang được triển khai cho thấy công tác khắc phục hậu quả chiến tranh đã có những bước chuyển từ hỗ trợ trước mắt sang cải thiện điều kiện sống lâu dài cho nạn nhân và gia đình.
Từ hỗ trợ trước mắt đến chăm lo cuộc sống lâu dài
Khắc phục hậu quả chất độc da cam là nhiệm vụ được Việt Nam triển khai nhiều năm qua với những chính sách dành cho nạn nhân và gia đình. Từ trợ cấp ưu đãi, chăm sóc y tế, phục hồi chức năng đến hỗ trợ học nghề, tạo việc làm và sinh kế, các chính sách từng bước được hoàn thiện nhằm giúp các gia đình giảm bớt khó khăn, ổn định cuộc sống.
Năm 2026, công tác này có thêm một bước phát triển khi lần đầu tiên chương trình hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát được thực hiện đối với con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học trên phạm vi cả nước.
Tháng 3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công văn số 270/TTg-KGVX, thống nhất chủ trương hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học từ nguồn Quỹ "Vì người nghèo" Trung ương còn chưa sử dụng.
Bộ Quốc phòng được giao chủ trì phối hợp với các bộ, ngành và địa phương tổ chức thực hiện; các địa phương rà soát đúng đối tượng, huy động thêm nguồn lực xã hội và lực lượng tại chỗ để đẩy nhanh tiến độ, phấn đấu hoàn thành giai đoạn đầu trước ngày 25/7/2026.
Điều đáng chú ý là lần đầu tiên chương trình hỗ trợ nhà ở được triển khai riêng đối với con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học.
Điều đó cho thấy chính sách khắc phục hậu quả da cam không còn tập trung vào người có công trực tiếp mà đã mở rộng tới các thế hệ vẫn đang chịu ảnh hưởng của di chứng chiến tranh.
Chủ trương này nhanh chóng được triển khai tại nhiều địa phương. Tại Vĩnh Long, qua rà soát có 90 hộ là con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học đang hưởng trợ cấp ưu đãi hằng tháng, sinh sống trong nhà tạm hoặc nhà xuống cấp và có nhu cầu hỗ trợ nhà ở.
Trong đó, 40 hộ được hỗ trợ xây mới, 50 hộ được hỗ trợ sửa chữa. Ngoài mức hỗ trợ từ Trung ương là 70 triệu đồng đối với mỗi căn xây mới và 35 triệu đồng đối với mỗi căn sửa chữa, tỉnh bố trí thêm 10 triệu đồng cho mỗi căn, đồng thời vận động doanh nghiệp, tổ chức và người dân hỗ trợ thêm vật liệu, kinh phí, ngày công lao động để các gia đình sớm ổn định nơi ở.
Tại Quảng Trị, một trong những địa phương chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh, chương trình cũng được triển khai đồng loạt từ giữa tháng 7. Qua rà soát, toàn tỉnh có 361 hộ là con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học thuộc diện được hỗ trợ nhà ở.
Trong đợt đầu, 143 hộ tại 74 xã, phường được khởi công xây dựng; các hộ còn lại sẽ tiếp tục triển khai theo lộ trình, phấn đấu hoàn thành trước ngày 30/6/2027.
Cùng với nguồn kinh phí hỗ trợ, địa phương huy động Quỹ "Vì người nghèo", các tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp và cộng đồng cùng tham gia, bảo đảm chương trình được thực hiện đúng đối tượng và đúng tiến độ.
Không chỉ ở Vĩnh Long hay Quảng Trị, chương trình đang được triển khai tại nhiều địa phương trên cả nước. Đến cuối tháng 7/2026, đã có 2.092 căn nhà được khởi công, gần 900 căn hoàn thành, hơn 44.000 ngày công của cán bộ, chiến sĩ quân đội được huy động tham gia xây dựng, sửa chữa nhà ở cho con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học.
Việc hỗ trợ nhà ở lần này vì thế không phải là một chương trình đơn lẻ, mà là bước tiếp theo trong quá trình mở rộng chính sách đối với các gia đình chịu ảnh hưởng của chất độc da cam.
Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là trợ cấp, chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ sinh kế, thì nay việc cải thiện điều kiện sống được bổ sung như một giải pháp căn cơ hơn.
Một căn nhà mới không thể xóa đi những di chứng của chiến tranh, nhưng có thể giúp nhiều gia đình có thêm điều kiện ổn định cuộc sống, giảm bớt khó khăn và tạo nền tảng để vươn lên trong những năm tiếp theo.
Song song với chương trình hỗ trợ nhà ở, các hoạt động chăm lo nạn nhân chất độc da cam vẫn được duy trì trên nhiều lĩnh vực.
Theo Trung tướng Nguyễn Hữu Chính, Chủ tịch Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam, giai đoạn 2021-2025, toàn Hội đã vận động được hơn 2.424 tỷ đồng để chăm lo, hỗ trợ nạn nhân; trong đó kinh phí hỗ trợ trực tiếp cho nạn nhân và gia đình đạt gần 2.314 tỷ đồng.
Nguồn lực này được sử dụng để nâng cấp cơ sở nuôi dưỡng, xây dựng và sửa chữa nhà ở, hỗ trợ khám chữa bệnh, phục hồi chức năng, tặng quà, trợ giúp sinh kế và nhiều hoạt động khác.
Sự đồng hành của cộng đồng quốc tế
Cùng với những nỗ lực trong nước, việc khắc phục hậu quả chất độc da cam ngày càng nhận được sự quan tâm và hỗ trợ của cộng đồng quốc tế. Từ các nghị quyết của cơ quan lập pháp, những thỏa thuận hợp tác đến các dự án hỗ trợ người khuyết tật và xử lý ô nhiễm dioxin, nhiều hoạt động đã được triển khai với mục tiêu cải thiện điều kiện sống cho nạn nhân và từng bước khắc phục những di sản mà chiến tranh để lại.
Tháng 10/2023, Hạ viện Vương quốc Bỉ thông qua Nghị quyết ủng hộ nạn nhân chất độc da cam Việt Nam với sự đồng thuận của toàn bộ 134 nghị sĩ tham gia biểu quyết.
Nghị quyết đề nghị Chính phủ Liên bang Bỉ tăng cường hợp tác với Việt Nam trong hỗ trợ các thế hệ nạn nhân, nghiên cứu khoa học, y học và xử lý các khu vực ô nhiễm dioxin.
Đây là một trong số ít nghị quyết của cơ quan lập pháp châu Âu đề cập toàn diện đến hậu quả chất độc da cam tại Việt Nam, thể hiện sự quan tâm của cộng đồng quốc tế đối với vấn đề vẫn còn ảnh hưởng đến nhiều thế hệ người Việt.
Sau nghị quyết, nhiều nội dung hợp tác đã được triển khai. Tháng 4/2025, trước sự chứng kiến của Nhà vua Philippe và Chủ tịch nước Lương Cường, Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam và chính quyền Vùng Brussels trao đổi Thỏa thuận nguyên tắc về hỗ trợ khắc phục hậu quả chất độc da cam tại Việt Nam.
Cùng với đó, Quỹ Aquitara Impact Fund 1 (AIF1) triển khai các chương trình hỗ trợ sinh kế theo hướng tạo việc làm và tăng thu nhập cho nạn nhân. Mô hình cửa hàng tiện lợi "An Vui Mart" tại Đồng Nai bước đầu mang lại hiệu quả khi các hộ tham gia đều duy trì được hoạt động kinh doanh có lãi. Trong năm 2026, quỹ dự kiến mở rộng mô hình tới Hà Nội và Hưng Yên với hơn 130 cửa hàng, tổng kinh phí khoảng 25 tỷ đồng.
Bên cạnh Bỉ, Hoa Kỳ tiếp tục là đối tác quan trọng trong các chương trình khắc phục hậu quả chiến tranh tại Việt Nam. Dự án hỗ trợ người khuyết tật tại các địa phương bị phun rải nặng chất độc da cam do Chính phủ Việt Nam và Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) phối hợp triển khai ban đầu tại Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Đồng Nai, Tây Ninh với tổng kinh phí cam kết 65 triệu USD, sau đó, phía Hoa Kỳ bổ sung thêm 30 triệu USD để mở rộng dự án.
Đến nay, hơn 32.000 người khuyết tật và nạn nhân chất độc da cam đã được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, hỗ trợ sinh kế và hòa nhập cộng đồng.
Hợp tác giữa hai nước cũng được mở rộng sang xử lý ô nhiễm dioxin. Sau khi hoàn thành dự án xử lý môi trường tại sân bay Đà Nẵng, khoảng 32,4 ha đất ô nhiễm đã được làm sạch và bàn giao phục vụ quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội.
Tại sân bay Biên Hòa, dự án xử lý dioxin lớn nhất hiện nay vẫn đang được triển khai. Theo đơn vị thực hiện, công tác đào xúc đất ô nhiễm đã hoàn thành khoảng 48% trên tổng diện tích 62 ha; các hạng mục khảo sát, lấy mẫu và xử lý tiếp tục được thực hiện theo kế hoạch.
Bên cạnh các chương trình hợp tác, vấn đề chất độc da cam tiếp tục được cộng đồng quốc tế quan tâm thông qua nhiều hoạt động vận động và bảo vệ quyền lợi của nạn nhân.
Vụ kiện của bà Trần Tố Nga đối với các công ty hóa chất từng sản xuất và cung cấp chất độc da cam cho quân đội Mỹ đã thu hút sự chú ý của dư luận quốc tế trong nhiều năm qua, góp phần duy trì sự quan tâm đối với hậu quả của chất độc hóa học trong chiến tranh và những tác động kéo dài đến nhiều thế hệ.
65 năm sau thảm họa da cam, nhiều gia đình vẫn tiếp tục sống cùng những di chứng của chiến tranh. Vì vậy, việc chăm lo nạn nhân sẽ còn là công việc lâu dài.
Từ những căn nhà mới, các chương trình hỗ trợ sinh kế, phục hồi chức năng đến các dự án xử lý dioxin và hợp tác quốc tế, mỗi giải pháp đều hướng tới mục tiêu chung là giúp các nạn nhân và gia đình có điều kiện ổn định cuộc sống, đồng thời từng bước khắc phục những hậu quả mà chiến tranh để lại./.
Bỉ hỗ trợ Việt Nam khắc phục hậu quả chất độc da cam
Chính phủ Bỉ sẽ hỗ trợ Việt Nam triển khai xử lý các khu đất bị ô nhiễm dioxin, thành phần cực độc trong chất khai quang hóa học từng được sử dụng trên diện rộng trong chiến tranh.
