Bằng việc tuân thủ nguyên tắc không can thiệp, các quốc gia thành viên Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã đảm bảo được sự phát triển kinh tế và ổn định bất chấp hệ thống chính trị khác nhau.
Đó là khẳng định của các chuyên gia tại phiên thảo luận trong khuôn khổ hội nghị Bàn tròn châu Á-Thái Bình Dương (APR) 2026 do Viện Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (ISIS) Malaysia tổ chức trong tuần qua tại Kuala Lumpur.
Theo phóng viên TTXVN tại Kuala Lumpur, tại phiên thảo luận chủ đề “Những sự thật khó khăn: Phân tích cơ chế ASEAN,” các diễn giả nhấn mạnh ASEAN có những thế mạnh cần được ghi nhận.
Đó là khả năng tập hợp các cường quốc có lợi ích trái ngược nhau vào cùng một diễn đàn, những nỗ lực thúc đẩy hội nhập kinh tế hơn nữa, khả năng quản lý các vấn đề an ninh phi truyền thống như viện trợ nhân đạo và cứu trợ thiên tai thông qua các cơ chế thể chế.
Các chuyên gia cũng thừa nhận mặc dù có những thế mạnh, ASEAN cũng còn thiếu sót và cần được cải thiện. Một vấn đề lớn ASEAN cần giải quyết là sự chậm trễ về mặt hành chính của Ban Thư ký ASEAN.
Để trở thành nền tảng hiệu quả trong việc giải quyết các thách thức mới nổi, ASEAN cần cải thiện các hoạt động và thủ tục hành chính thông qua số hóa. Việc sửa đổi Hiến chương ASEAN và tăng cường vai trò của Tổng thư ký cũng cần được xem xét.
Theo bà Yeo Lay Hwee, nghiên cứu viên cao cấp Viện Quan hệ quốc tế Singapore (SIIA), những gì các nước thành viên muốn ASEAN đạt được phụ thuộc rất nhiều vào sự đồng thuận.
Nếu muốn sử dụng ASEAN như công cụ để chống lại sự can thiệp từ bên ngoài hoặc để bảo vệ khỏi sự cạnh tranh của các cường quốc lớn, các quốc gia thành viên cần phải mài sắc công cụ để đạt được mục đích an ninh này.
Nếu muốn xây dựng cộng đồng kinh tế và thực sự theo đuổi sự hội nhập để trở thành lực lượng kinh tế thực sự mạnh mẽ trong thế giới đang bị phân mảnh, các nước thành viên cần phải gặp gỡ, bàn thảo, cải cách các quy trình của ASEAN cho mục đích kinh tế này.
Theo bà Ruhanas Harun, Giáo sư Đại học Quốc phòng Malaysia, trong phiên thảo luận về cơ chế của ASEAN, có nhiều quan điểm khác nhau về vai trò trung tâm của ASEAN, một số lạc quan tích cực, số khác tiêu cực.
Điều quan trọng là không nên kỳ vọng vượt quá khả năng của tổ chức này. ASEAN có những hạn chế nhưng vẫn có thể hoạt động trong phạm vi những hạn chế đó.
Về vai trò của Việt Nam trong ASEAN, Giáo sư Ruhanas Harun đánh giá Việt Nam là thành viên quan trọng của Khối, là quốc gia lớn, có quan hệ tốt với các nước ASEAN và tất cả cường quốc lớn.
Điều này làm tăng uy tín của Việt Nam, từ đó giúp nước này tăng cường vai trò và chức năng của ASEAN trong việc đảm bảo hòa bình và ổn định trong khu vực.
Trong phát biểu bế mạc APR 2026, Tổng Thư ký ASEAN nhấn mạnh kinh nghiệm của ASEAN trong gần sáu thập kỷ qua cho thấy điều cốt lõi: Khả năng thực hiện vai trò chủ động của ASEAN phụ thuộc vào sức mạnh của niềm tin dựa trên sự hợp tác, đoàn kết và tôn trọng lẫn nhau.
Những nguyên tắc này đã cho phép ASEAN vượt qua sự bất ổn, phức tạp và biến động trong suốt chiều dài lịch sử Khối và tiếp tục định hình tương lai của khu vực.
Ông khẳng định bất chấp những lời kêu gọi từ các nhà quan sát bên ngoài yêu cầu đứng về một phía, ASEAN vẫn giữ vững logic toàn diện của Phương thức ASEAN.
Theo Tổng thư ký ASEAN, các cường quốc có thể cạnh tranh với nhau nhưng đối với ASEAN, họ vẫn là những đối tác cần được hợp tác, tất cả đều trên cơ sở toàn diện.
Vai trò của ASEAN không phải là trở thành đấu trường cho sự cạnh tranh, mà là duy trì nền tảng cho đối thoại và hợp tác. Tầm quan trọng của ASEAN không nằm ở việc chọn phe mà là ở việc đưa mọi người lại gần nhau. Đó là đóng góp quan trọng của ASEAN trong nhiều thập kỷ qua. Ngày nay, điều đó vẫn không kém phần quan trọng./.