Giữa những dãy núi đá tai mèo trùng điệp của Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn (tỉnh Tuyên Quang), nơi đất canh tác ít ỏi và khí hậu quanh năm khắc nghiệt, người Mông đã tạo nên một món ăn bình dị nhưng mang đậm bản sắc văn hóa: mèn mén.
Được chế biến từ những hạt ngô trồng trên các triền đá, món ăn không chỉ nuôi sống biết bao thế hệ mà còn phản ánh nghị lực bền bỉ của con người vùng cao trong hành trình chinh phục thiên nhiên.
Đối với đồng bào Mông, ngô từ lâu đã là cây lương thực quan trọng nhất. Trên Cao nguyên đá Đồng Văn, nơi phần lớn diện tích là núi đá vôi, đất sản xuất rất hạn chế, việc trồng lúa gần như không khả thi. Để có những nương ngô xanh tốt, người dân phải gùi từng gùi đất đổ vào các hốc đá, gom từng thùng nước tưới cho cây và kiên trì chăm sóc suốt nhiều tháng. Hình ảnh những người phụ nữ, đàn ông địu đất, gùi phân, leo trên sườn núi dựng đứng đã trở thành nét đặc trưng của vùng đất này.
Chính từ những hạt ngô được kết tinh bởi nắng, gió và mồ hôi ấy, người Mông đã sáng tạo nên mèn mén - món ăn gắn bó với đời sống thường nhật từ bao đời nay. Không cần nguyên liệu cầu kỳ hay cách chế biến phức tạp, mèn mén vẫn giữ được sức hấp dẫn bởi hương vị nguyên sơ và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi bữa ăn.
Để làm mèn mén, người dân lựa chọn những bắp ngô đã chín già, phơi thật khô rồi tách hạt. Ngô sau đó được xay bằng cối đá truyền thống thành bột hạt vừa phải, không quá mịn cũng không quá thô. Đây là công đoạn đòi hỏi nhiều kinh nghiệm bởi độ mịn của bột sẽ quyết định chất lượng thành phẩm.
Khác với nhiều loại bột khác, bột ngô không được nhào với nước mà chỉ được vẩy nước từng chút một. Người làm dùng tay trộn đều để từng hạt bột thấm đủ độ ẩm nhưng vẫn tơi xốp, không bị vón cục. Sau đó, bột được đưa vào chõ gỗ để hấp lần thứ nhất.
Khi bột vừa chín tới, người ta lại lấy ra, tiếp tục bổ sung một lượng nước vừa đủ rồi trộn đều trước khi hấp thêm lần thứ hai.
Hai lần đồ là bí quyết tạo nên hương vị riêng của mèn mén. Nếu hấp chưa tới, bột sẽ khô và cứng; nếu quá tay, món ăn sẽ mất độ tơi. Người có kinh nghiệm chỉ cần nhìn màu bột, cảm nhận bằng tay hay ngửi mùi thơm là biết mẻ mèn mén đã đạt hay chưa.
Khi mở nắp chõ, làn hơi nóng mang theo mùi thơm dịu của ngô lan tỏa khắp căn bếp. Thành phẩm có màu vàng óng tự nhiên, hạt bột tơi nhưng không khô, mềm dẻo và giữ trọn vị ngọt bùi của hạt ngô.
Mèn mén thường không ăn riêng mà dùng cùng các món canh nóng để cân bằng vị. Trong bữa cơm của người Mông, món ăn này thường được ăn với canh xương hầm, canh rau cải, canh bí hoặc thắng cố. Vị ngọt của nước canh hòa quyện với vị thơm của ngô tạo nên hương vị đậm đà nhưng rất thanh mộc. Chính sự giản dị ấy đã khiến nhiều người lần đầu thưởng thức cảm thấy lạ miệng, nhưng càng ăn càng cảm nhận được vị ngon tự nhiên và dư vị khó quên.
Nếu trước đây mèn mén chủ yếu xuất hiện trong bữa cơm hằng ngày của đồng bào vùng cao thì nay món ăn đã trở thành một trong những đặc sản tiêu biểu mà du khách luôn muốn trải nghiệm khi đến với Cao nguyên đá Đồng Văn. Tại các phiên chợ vùng cao, các làng văn hóa du lịch cộng đồng hay những homestay của người Mông, mèn mén gần như luôn có mặt trong thực đơn.
Không ít du khách cho biết điều khiến họ ấn tượng không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở câu chuyện về hành trình tạo ra món ăn. Từ việc gieo trồng ngô trên đá, xay bột bằng cối đá đến công đoạn đồ hai lần trong chõ gỗ đều phản ánh sự khéo léo, kiên trì và tinh thần thích nghi với thiên nhiên của cư dân vùng cao.
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng, nhiều hộ dân đã đưa trải nghiệm làm mèn mén vào các chương trình đón khách. Du khách có thể trực tiếp quay cối đá xay ngô, tự tay trộn bột, nhóm bếp và hấp mèn mén dưới sự hướng dẫn của chủ nhà. Hoạt động này không chỉ mang lại trải nghiệm mới lạ mà còn góp phần tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.
Việc quảng bá mèn mén cũng góp phần gìn giữ nghề truyền thống trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi. Thay vì chỉ là món ăn chống đói trong quá khứ, mèn mén ngày nay đã trở thành sản phẩm du lịch mang giá trị văn hóa, giúp du khách hiểu hơn về đời sống của đồng bào Mông cũng như lịch sử khai phá vùng đất đá khắc nghiệt.
Giữa nhịp sống hiện đại với vô vàn món ăn cầu kỳ, mèn mén vẫn giữ nguyên vẻ mộc mạc vốn có. Mỗi hạt bột ngô vàng óng không chỉ chứa đựng hương vị của núi rừng mà còn là kết tinh của sức lao động, sự bền bỉ và khát vọng vươn lên của người Mông trên Cao nguyên đá Đồng Văn.
Với nhiều du khách, sau chuyến đi, điều còn đọng lại không chỉ là cảnh sắc hùng vĩ của núi đá hay những cung đường quanh co, mà còn là hương thơm dịu của chõ mèn mén nóng hổi và câu chuyện về một vùng đất đã biến những hạt ngô bình dị thành biểu tượng của bản sắc văn hóa vùng cao./.
Mèn mén - món ăn truyền thống dân tộc Mông
Mèn mén (bột ngô hấp) là món ăn truyền thống thể hiện nét văn hóa ẩm thực độc đáo của đồng bào dân tộc Mông ở Tủa Chùa.
