Được chứng nhận OCOP, nhiều sản phẩm nông sản đặc trưng của Nghệ An đã từng bước khẳng định chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.
Tuy nhiên, khi bước vào mùa thu hoạch, không ít sản phẩm nông sản vẫn đối mặt với khó khăn trong tiêu thụ, giá trị sản phẩm chưa tương xứng với tiềm năng.
Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn phải hoàn thiện chuỗi liên kết, mở rộng thị trường để OCOP thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn.
Đạt OCOP nhưng vẫn phụ thuộc vào thị trường truyền thống
Những ngày đầu tháng 8, tại vùng trồng cà ngọt Khe Ngậu, xã Tương Dương, người dân bắt đầu bước vào vụ thu hoạch chính. Trên các triền đồi, những nương cà xanh tốt, quả sai trĩu đang mang lại kỳ vọng về một vụ sản xuất thuận lợi.
Năm nay, thời tiết khá phù hợp, cây sinh trưởng tốt, năng suất được đánh giá cao hơn so với nhiều năm trước. Hiện xã Tương Dương có khoảng 35 hộ trồng cà ngọt với diện tích hơn 31ha. Bình quân, cứ ba ngày, người dân thu hoạch khoảng 3,5 tấn quả.
Đây là sản phẩm bản địa có lịch sử canh tác lâu đời của đồng bào Thái ở Khe Ngậu, được đánh giá cao nhờ vị ngọt, độ giòn và hương vị đặc trưng.
Cà ngọt Khe Ngậu đã được chứng nhận VietGAP và công nhận sản phẩm OCOP 3 sao từ năm 2021. Tuy nhiên, chứng nhận chất lượng chưa đồng nghĩa với việc sản phẩm có đầu ra ổn định.
Hiện nay, phần lớn sản lượng cà ngọt vẫn được tiêu thụ thông qua thương lái, chủ yếu dưới dạng quả tươi. Giá bán dao động khoảng 10.000 đồng/kg đối với bán sỉ và khoảng 15.000 đồng/kg đối với bán lẻ. Trong khi đó, thời gian thu hoạch tập trung, sản phẩm khó bảo quản lâu khiến người dân gặp nhiều áp lực khi thị trường tiêu thụ chậm.
Ông Lương Văn Hiền, một hộ trồng hơn 1ha cà ngọt tại Khe Ngậu cho biết: "Người dân rất phấn khởi khi sản phẩm được công nhận OCOP, nhưng điều mong muốn nhất hiện nay là có đầu ra ổn định. Nếu chỉ phụ thuộc vào thương lái, đến vụ thu hoạch rộ, giá cả rất khó kiểm soát. Người trồng cũng không mạnh dạn đầu tư mở rộng diện tích."
Không chỉ cà ngọt Khe Ngậu, nhiều sản phẩm OCOP khác của Nghệ An cũng đang gặp những khó khăn tương tự.
Dù đã xây dựng được thương hiệu với 3 sản phẩm OCOP 3 sao gồm gừng tươi, bột gừng và tinh dầu gừng, nhưng gừng Kỳ Sơn vẫn chưa phát huy hết tiềm năng kinh tế. Hiện nay, phần lớn sản phẩm vẫn được tiêu thụ ở dạng tươi, năng lực bảo quản và chế biến còn hạn chế nên giá trị gia tăng thấp, đầu ra thiếu ổn định, nhiều thời điểm rơi vào tình trạng "được mùa mất giá."
Theo chị Nguyễn Thị Long, xã Mường Xén, gừng là cây trồng mang lại thu nhập khá cho người dân, tuy nhiên việc tiêu thụ còn gặp nhiều khó khăn. "Khi được mùa, sản lượng lớn nhưng người dân phải bán nhanh vì không có kho bảo quản hay cơ sở chế biến. Thị trường trong nước có nhu cầu tiêu thụ gừng rất lớn, song để đáp ứng yêu cầu của thị trường, nhất là xuất khẩu, người dân cần được hỗ trợ về kỹ thuật thâm canh, quy trình chăm sóc và sử dụng phân bón để nâng cao năng suất, chất lượng, mẫu mã sản phẩm," chị Long chia sẻ.
Theo các hộ sản xuất, gừng Kỳ Sơn hiện vẫn khó cạnh tranh với sản phẩm cùng loại từ Trung Quốc, Thái Lan do củ gừng chưa đồng đều về mẫu mã, kỹ thuật canh tác còn hạn chế, trong khi chi phí vận chuyển tăng cao khiến hoạt động xuất khẩu gặp nhiều trở ngại. Vì vậy, sản phẩm chủ yếu tiêu thụ tại thị trường trong nước.
Để nâng tầm thương hiệu gừng Kỳ Sơn, cần tập trung hỗ trợ người dân ứng dụng khoa học kỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, đầu tư hệ thống bảo quản, chế biến sâu và tăng cường liên kết với doanh nghiệp để mở rộng thị trường tiêu thụ.
Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao giá trị gia tăng, ổn định đầu ra và khai thác hiệu quả tiềm năng của cây gừng trên địa bàn.Tại vùng chuyên canh lạc Diễn Châu, dù sản phẩm có chất lượng tốt, được người tiêu dùng ưa chuộng, nhưng việc xây dựng chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ vẫn còn hạn chế. Phần lớn sản phẩm vẫn được bán dưới dạng nguyên liệu, chưa khai thác tốt các sản phẩm chế biến sâu để nâng cao giá trị.
Điểm chung của các sản phẩm này là đều đã xây dựng được thương hiệu thông qua chương trình OCOP, nhưng chưa hình thành được chuỗi tiêu thụ ổn định.
Theo các địa phương, sản xuất vẫn còn nhỏ lẻ, doanh nghiệp tham gia liên kết còn ít, khả năng bảo quản sau thu hoạch hạn chế, chi phí vận chuyển từ vùng miền núi hoặc vùng chuyên canh đến các trung tâm tiêu thụ lớn còn cao.
Chính những yếu tố này khiến giá trị của chứng nhận OCOP chưa chuyển hóa thành thu nhập tương xứng cho người sản xuất. Theo bà Lương Thị Vân Anh, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tương Dương cho biết: "Điều người dân mong muốn nhất không phải là những đợt giải cứu theo mùa vụ mà cần có doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu dài hạn để yên tâm đầu tư sản xuất. Khi đầu ra ổn định, người dân mới mạnh dạn mở rộng diện tích và nâng cao chất lượng sản phẩm."
Cần chuyển từ xây dựng sản phẩm sang xây dựng thị trường
Theo đánh giá của các địa phương, việc tham gia chương trình OCOP đã tạo chuyển biến tích cực trong nhận thức của người dân về sản xuất hàng hóa. Nhiều sản phẩm được cải tiến về mẫu mã, bao bì, quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc và quảng bá rộng rãi hơn.
Tuy nhiên, một sản phẩm được công nhận OCOP mới chỉ là bước đầu trong quá trình phát triển thị trường. Để trở thành hàng hóa có sức cạnh tranh, sản phẩm cần có vùng nguyên liệu ổn định, doanh nghiệp đồng hành, hệ thống phân phối và khả năng đáp ứng nhu cầu của thị trường.
Ông Nguyễn Hồng Tài, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Tương Dương cho rằng khó khăn lớn nhất đối với các sản phẩm đặc sản vùng cao hiện nay là khâu liên kết tiêu thụ.
"Người dân có sản phẩm tốt, nhưng sản xuất còn nhỏ lẻ. Khi vào vụ thu hoạch, sản lượng tăng nhanh trong thời gian ngắn, nếu không có doanh nghiệp hoặc hợp tác xã đứng ra liên kết tiêu thụ thì rất khó tránh khỏi tình trạng bị động về giá," ông Tài cho biết.
Bên cạnh đó, hạn chế về bảo quản sau thu hoạch cũng là nguyên nhân khiến nhiều sản phẩm chưa thể tiếp cận những thị trường lớn. Với các sản phẩm tươi như cà ngọt, hồng, rau quả..., thời gian bảo quản ngắn làm tăng chi phí vận chuyển, giảm khả năng cạnh tranh.
Theo các chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp, việc phát triển OCOP cần được nhìn nhận theo hướng xây dựng chuỗi giá trị thay vì chỉ tập trung vào việc hoàn thiện hồ sơ, đánh giá, xếp hạng sản phẩm, trong đó, vai trò của doanh nghiệp, hợp tác xã và các đơn vị phân phối có ý nghĩa quan trọng.
Trước những khó khăn về đầu ra, thời gian qua, các địa phương trong tỉnh Nghệ An đã triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ các chủ thể OCOP quảng bá, kết nối tiêu thụ sản phẩm.
Một số sản phẩm đã được đưa lên các sàn thương mại điện tử, giới thiệu tại các hội chợ xúc tiến thương mại, chương trình kết nối cung cầu. Các tổ chức đoàn thể cũng hỗ trợ người dân tiếp cận phương thức bán hàng trực tuyến thông qua các nền tảng mạng xã hội.
Tuy nhiên, theo đánh giá của ngành nông nghiệp, đây mới là những giải pháp hỗ trợ trước mắt. Về lâu dài, cần hình thành chuỗi liên kết bền vững giữa người sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và hệ thống phân phối.
Bà Võ Thị Nhung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Nghệ An cho biết ngành nông nghiệp sẽ tiếp tục tham mưu các giải pháp nhằm nâng cao giá trị các sản phẩm OCOP, trong đó tập trung vào phát triển vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm, hỗ trợ xúc tiến thương mại và thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến.
"OCOP không chỉ là câu chuyện về một sản phẩm đạt sao, mà quan trọng hơn là khả năng tạo ra giá trị kinh tế cho người sản xuất. Muốn làm được điều đó cần chuyển từ tư duy sản xuất theo khả năng sang sản xuất theo nhu cầu thị trường," bà Nhung khẳng định.
Cùng với việc mở rộng thị trường, ngành nông nghiệp cũng định hướng các địa phương chú trọng hơn đến công nghệ bảo quản, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu gắn với câu chuyện văn hóa, vùng miền. Đây là những yếu tố giúp sản phẩm OCOP nâng cao sức cạnh tranh, tránh phụ thuộc vào tiêu thụ thời vụ.
Thực tế cho thấy, xây dựng thương hiệu là quá trình dài, nhưng để thương hiệu đó tạo ra giá trị kinh tế bền vững còn cần nhiều giải pháp đồng bộ hơn. Khi thị trường được mở rộng, liên kết sản xuất được củng cố và các khâu sau thu hoạch được đầu tư đúng mức, sản phẩm OCOP mới thực sự trở thành động lực nâng cao thu nhập, góp phần phát triển kinh tế nông thôn./.
Phát triển du lịch bền vững từ thương hiệu OCOP, trải nghiệm nông nghiệp