Một diễn đàn được tổ chức trước Hội nghị quốc tế Tokyo về phát triển châu Phi lần thứ 7 (TICAD 7). (Nguồn: afdb.org)
Trang mạng africa.com ngày 2/3 đăng bài phân tích của Siddharth Chatterjee, Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Kenya, về vai trò kinh tế xanh ở châu Phi và triển vọng Nhật Bản có thể hỗ trợ lục địa này phát triển kinh tế xanh tại Hội nghị quốc tế Tokyo về phát triển châu Phi lần thứ 7 (TICAD 7) sắp tới.
Nội dung bài viết như sau:
Tiềm năng nền kinh tế xanh ở châu Phi
Mặc dù nền kinh tế xanh có thể cung cấp một loạt giải pháp cho những vấn đề kinh tế châu Phi, nhưng châu lục này chưa dành sự quan tâm đúng mức và chưa khai thác hiệu quả nền kinh tế xanh. Hơn 1/4 dân số châu Phi đang sống trong phạm vi dọc 100km bờ biển.
Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), đến năm 2020, giá trị kinh tế hàng năm của các hoạt động năng lượng liên quan các vấn đề hàng hải ở châu Phi sẽ đạt 2,5 tỷ euro. Trong số 54 quốc gia châu Phi, có 34 quốc gia ven biển và hơn 90% xuất nhập khẩu của châu Phi được vận chuyển bằng đường biển.
Vùng lãnh hải thuộc quyền tài phán của các nước châu Phi có diện tích bề mặt là 13 triệu km2, với thềm lục địa khoảng 6,5 triệu km2 bao gồm cả các vùng đặc quyền kinh tế (EEZ).
Châu Phi chiếm 17% tài nguyên nước mặn thế giới. Các khía cạnh chiến lược của nền kinh tế xanh phải là một phần tất yếu đối với các nước châu Phi. Do đó, kinh tế xanh đã được đưa vào Chương trình nghị sự 2063 của Liên minh châu Phi (AU) và tháng 3/2016, Ủy ban Kinh tế về châu Phi của Liên hợp quốc đã công bố cẩm nang thiết thực về nền kinh tế xanh.
Theo nghiên cứu của Tổ chức Lương thực và nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), tổng giá trị gia tăng của ngành thủy sản và nuôi trồng thủy sản ở châu Phi ước tính đạt khoảng 24 tỷ USD, tương đương 1,6% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của tất cả các nước châu Phi.
FAO đánh giá mặc dù ngành thủy sản và nuôi trồng thủy sản châu Phi chưa được tận dụng khai thác, nhưng ngành này đang thu hút khoảng 12,3 triệu lao động. Do đó, cần phải phát triển ngành thủy sản và nuôi trồng thủy sản một cách chuyên nghiệp.
Vai trò của Nhật Bản
Về cơ bản, Nhật Bản là nền kinh tế xanh và cường quốc kinh tế. Châu Phi có thể học hỏi và hưởng lợi từ Nhật Bản. Từ ngày 26-28/11/2018, tại Nairobi, Nhật Bản cùng với Kenya và Canada đã đồng tổ chức Hội nghị kinh tế xanh bền vững (SBEC) về bảo vệ và phát triển các vùng nước trên thế giới và các hệ sinh thái ở các khu vực đó.
Tại hội nghị, Tổng thống Kenya Uhuru Kenyatta đã đưa ra một số cam kết bao gồm tăng cường an ninh trên biển quốc tế, chống nạn đánh bắt cá bất hợp pháp, cũng như hỗ trợ đánh bắt bền vững và có trách nhiệm bảo vệ các loài có nguy cơ tuyệt chủng và nguồn cá chính...
Để có thể phát triển nền kinh tế xanh khả thi, trước hết các nước châu Phi cần tập trung phát triển cơ sở hạ tầng và năng lực hiện tại nhằm đảm bảo an ninh hàng hải và bảo vệ bờ biển. Ngoài ra, lục địa này cần thiết lập quan hệ đối tác, bao gồm các mô hình tài chính sáng tạo và ưu tiên dựa trên khu vực tư nhân.
Sự hỗ trợ của Nhật Bản đối với nền kinh tế xanh sẽ đảm bảo rằng nền kinh tế xanh/đại dương sẽ là nhân tố chính cho sự chuyển đổi và tăng trưởng của châu Phi như tầm nhìn được đưa ra trong Chương trình nghị sự 2063.
Ngoài ra, chuyên môn của Nhật Bản về an ninh và an toàn hàng hải sẽ hỗ trợ tích cực đối với nền kinh tế xanh của châu Phi. Nhật Bản đã khẳng định được khả năng chuyên môn và đóng góp thực sự trong đảm bảo tự do và an toàn hàng hải, chẳng hạn những đóng góp của cường quốc châu Á này trong cải thiện an toàn hàng hải ở Eo biển Malacca.
Cơ hội và biện pháp mà Nhật Bản có thể hỗ trợ phát triển kinh tế xanh tại châu Phi
Nhật Bản có thể chia sẻ 5 lĩnh vực thuộc về đại dương nhằm thúc đẩy nền kinh tế xanh ở châu Phi. Thứ nhất, hầu hết các nước châu Phi đang hướng đến biển, đại dương để tìm kiếm các nguồn năng lượng tái tạo không thông thường thay thế, như năng lượng Mặt Trời ngoài khơi.
Khu vực tư nhân Nhật Bản có thể tham gia hỗ trợ theo hướng này. Siêu dự án năng lượng mặt trời Kagoshima Nanatsujima của Tập đoàn Kyocera, nhà máy năng lượng Mặt Trời lớn nhất Nhật Bản, là một công nghệ ngoài khơi được xây dựng trên vùng đất khai hoang, thuộc vịnh Kagoshima, có công suất phát điện hàng năm là 78.800 MWh và dự kiến sẽ cung cấp điện sạch cho khoảng 22.000 hộ gia đình.
Thứ hai, cho đến nay, dù đã có sự quan tâm quốc tế đối với hoạt động khai khoáng ở tầng nước sâu thuộc Ấn Độ Dương, nhưng chưa có bất kỳ kế hoạch phát triển thương mại nào. Nhật Bản là nhà đầu tư tiên phong ở Ấn Độ Dương và sau khi Công ước Liên hợp quốc về Luật biển có hiệu lực, Cơ quan quản lý đáy biển quốc tế đã ký hợp đồng với Nhật Bản về lĩnh vực trên.
Nhật Bản có thể giúp đỡ các nước châu Phi về công nghệ khai thác, công nghệ xử lý và đánh giá tác động môi trường. Ngoài ra, Nhật Bản với công nghệ tiên tiến nhất có thể hỗ trợ tìm kiếm, khai thác nguồn dự trữ năng lượng khí đốt đóng băng (hồ chứa khí) ở tầng nước sâu.
[Tầm quan trọng của kiều hối đối với các nền kinh tế châu Phi]
Thứ ba, nghiên cứu và phát triển (R&D) trong công nghệ sinh học biển đang nổi lên như một lĩnh vực đầy hứa hẹn cho tăng trưởng và việc làm ở Ấn Độ Dương. Khu vực Ấn Độ Dương rất đa dạng về sinh học biển. Quá trình hiện thực hóa tiềm năng công nghệ sinh học biển đang được thực hiện, bao gồm cả việc nuôi cấy một các sinh vật biển cho nhiên liệu sinh học, xử lý sinh học và sản phẩm sinh học.
Thứ tư, nuôi trồng thủy sản là động lực chính của nền kinh tế xanh ở Ấn Độ Dương nhằm cung cấp thực phẩm, dinh dưỡng và cơ hội việc làm cho người dân trong khu vực. Ngành thủy sản châu Phi đang đối mặt với vấn đề đánh bắt quá mức, do đó, những thách thức về an ninh lương thực có thể được giải quyết thông qua sản xuất nuôi trồng thủy sản, vốn được xem là có tiềm năng biến đổi hệ thống thực phẩm toàn cầu tốt hơn.
Với những kỹ năng tiên tiến trong ngành nuôi trồng thủy sản, Nhật Bản có thể hỗ trợ các quốc gia châu Phi phát triển các hệ thống nuôi trồng thủy sản nhằm mở rộng các loại thực phẩm và hàm lượng dinh dưỡng của những thực phẩm đó, đồng thời đảm bảo sự bền vững về kinh tế và môi trường của ngành này.
Cuối cùng, Nhật Bản có thể tăng cường nền kinh tế xanh kỹ thuật số ở Ấn Độ Dương, gồm các tuyến cáp dưới biển và các dịch vụ điện tử, dẫn đến các tiện ích khác như băng thông rộng và trao đổi dữ liệu.
Thách thức trong phát triển nền kinh tế xanh châu Phi và một số định hướng chính sách
Xuất phát từ những quan ngại về sự bền vững môi trường và tình trạng tham nhũng, cũng như sự thiếu hụt dữ liệu làm cơ sở triển khai hành động, các nhà hoạch định chính sách cần nguồn lực lớn để quản lý đất nước hiệu quả.
Ngoài ra, còn có những thách thức liên quan đến biến đổi khí hậu, nhiệt độ nước biển tăng, axit hóa đại dương và mực nước biển tăng. Tình trạng không rõ ràng trong phân định ranh giới trên biển và dưới nước cũng làm nảy sinh các cuộc xung đột hiện nay. Đây là nguồn gốc gây tình trạng căng thẳng liên tục giữa các nước láng giềng, không những làm nản lòng các nhà đầu tư dài hạn, mà còn dẫn đến việc sử dụng tài nguyên một cách vô trách nhiệm.
Châu Phi cần đẩy nhanh việc giải quyết các tranh chấp và tăng cường các cơ chế hợp tác hàng hải và hợp tác ven sông giữa các quốc gia, tạo cơ sở hợp tác ở quy mô liên nền kinh tế và phát triển các chiến lược để thu hẹp khoảng cách kỹ thuật và cơ sở hạ tầng giữa các nước.
Cùng với các mục tiêu phát triển bền vững về biển (SDG 14), sự phát triển của kinh tế xanh cũng phải thúc đẩy hòa nhập xã hội và đảm bảo tính bền vững môi trường. Làm thế nào kinh tế biển có thể giải quyết vấn đề xóa đói, giảm nghèo và dành trọng tâm cho chính sách "không ai bị bỏ lại phía sau."
Châu Phi cần quản lý tài nguyên một cách hiệu quả và sử dụng các nguồn tài nguyên một cách minh bạch và toàn diện.
Khó khăn lớn khác là đàm phán xuyên biên giới, lập kế hoạch chuyên sâu, liên ngành, phối hợp liên chính phủ, đào tạo mở rộng...
AU đã đưa ra Chiến lược hàng hải tích hợp 2050 nhằm cung cấp khuôn khổ rộng lớn cho bảo vệ và khai thác bền vững các nguồn tài nguyên biển của châu Phi. Trọng tâm của chiến lược này là thiết lập Vùng hàng hải đặc quyền kết hợp châu Phi (CEMZA), một không gian hàng hải chung nhằm thúc đẩy thương mại, bảo vệ môi trường và nghề cá, chia sẻ thông tin và tăng cường các hoạt động bảo vệ và phòng thủ biên giới./.
