Việc hoàn thiện hành lang pháp lý và thực hiện cơ chế xã hội hóa sẽ giúp Việt Nam hiện thực mục tiêu nâng mức dự trữ xăng dầu quốc gia lên khoảng 90 ngày nhập ròng vào năm 2030 theo tinh thần Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Mức dự trữ còn mỏng
Tại Việt Nam, hệ thống dự trữ xăng dầu đảm bảo an ninh năng lượng gồm 3 lớp: Dự trữ quốc gia do Nhà nước quản lý; dự trữ thương mại bắt buộc của 33 thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu và khoảng 250 thương nhân phân phối xăng dầu; dự trữ sản xuất tại 2 thương nhân đầu mối sản xuất gồm Công ty TNHH Lọc hóa dầu Nghi Sơn-đơn vị liên kết của Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) và Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam-đơn vị thành viên của Petrovietnam.
Theo Tiến sỹ Nguyễn Văn Tư, Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam (VPI), cần phân biệt rõ 3 lớp dự trữ trong một hệ thống an ninh năng lượng hoàn chỉnh: Dự trữ quốc gia (do Nhà nước sở hữu, chỉ dùng trong tình huống khẩn cấp), dự trữ thương mại bắt buộc (lưu thông tại các doanh nghiệp đầu mối, thương nhân phân phối) và dự trữ sản xuất (nguyên liệu, bán thành phẩm tại các nhà máy lọc dầu). Nếu nhìn vào lớp lõi là dự trữ quốc gia, hiện năng lực của Việt Nam còn mỏng, chỉ ở mức 7-10 ngày sử dụng.
Trong khi đó, dự trữ thương mại tại các đầu mối (khoảng 20 ngày) và thương nhân phân phối (khoảng 5 ngày), cộng thêm lượng tồn trữ trong sản xuất tại nhà máy Lọc dầu Dung Quất (Quảng Ngãi) và nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn (Thanh Hóa). Như vậy, tổng quy mô dự trữ của cả hệ thống an ninh năng lượng của Việt Nam hiện dao động trong khoảng 30-65 ngày tùy thời điểm và cách tính lượng tồn trữ tại các nhà máy lọc dầu.
So với chuẩn mực quốc tế, đây là khoảng cách đáng kể. Nhận định này dựa trên kết quả đối sánh (benchmarking) hệ thống dự trữ năng lượng của hơn 20 quốc gia và khuyến nghị của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) yêu cầu các nước thành viên duy trì tối thiểu 90 ngày nhập khẩu ròng, Tiến sỹ Nguyễn Văn Tư nhấn mạnh.
Cùng quan điểm này, ông Nguyễn Tiến Thỏa, Chủ tịch Hội Thẩm định giá Việt Nam cho biết, dự trữ quốc gia đối với các vật tư, hàng hóa chiến lược nói chung và xăng dầu nói riêng là nguồn lực quan trọng do Nhà nước thực hiện và quản lý. Nguồn lực này có ý nghĩa đặc biệt trong việc ứng phó kịp thời với các tình huống đột xuất, cấp bách như thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn, đứt gãy nguồn cung xăng dầu thế giới, đồng thời bảo đảm an ninh, quốc phòng, bình ổn thị trường và an sinh xã hội.
Một minh chứng rõ nhất là xung đột tại Trung Đông trong tháng 3/2026 vừa qua đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng xăng dầu và làm ảnh hưởng không nhỏ tới các nước trên thế giới; trong đó có Việt Nam. Thực tế này càng làm nổi bật yêu cầu cần sớm xây dựng nguồn lực dự trữ xăng dầu, dầu thô đủ mạnh để bảo đảm dòng chảy xăng dầu cho nền kinh tế luôn thông suốt, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, góp phần giữ vững an ninh năng lượng quốc gia trong mọi tình huống, ông Thỏa chỉ rõ.
Xã hội hóa để hiện thực mục tiêu
Theo Tiến sỹ Nguyễn Văn Tư, “mục tiêu 90 ngày nhập ròng mà Nghị quyết số 70 đặt ra không chỉ là bài toán tăng dung tích kho dự trữ mà còn là bài toán tái cấu trúc cả mô hình dự trữ.” Đây cũng là mục tiêu đầy thách thức, nhưng có thể đạt được nếu có lộ trình phù hợp.
Đề xuất các nhóm giải pháp để tham mưu cho Bộ Công Thương trong xây dựng Chiến lược dự trữ năng lượng quốc gia, lãnh đạo VPI chỉ rõ điều kiện tiên quyết là hoàn thiện hành lang pháp lý; trong đó sớm có quy định luật pháp tách bạch dự trữ quốc gia với dự trữ lưu thông, xác lập rõ nghĩa vụ dự trữ bắt buộc của doanh nghiệp (theo số ngày hoặc theo tỷ lệ sản lượng), cùng cơ chế kiểm tra, giám sát và chế tài. Đây là điều kiện tiên quyết.
Tiếp theo là đa dạng hóa nguồn vốn; trong đó bên cạnh ngân sách dành cho lớp dự trữ chiến lược cốt lõi, cần huy động vốn qua mô hình đối tác công - tư (PPP), trái phiếu và đặc biệt là kênh tài chính xanh nếu hạ tầng dự trữ được thiết kế tương thích với lộ trình chuyển dịch năng lượng. Cùng đó, cần có cơ chế bù đắp chi phí cho doanh nghiệp giữ dự trữ bắt buộc để đảm bảo tính khả thi của cả chính sách.
Một giải pháp quan trọng khác là có ưu đãi về đất đai, quy hoạch và thủ tục, kèm theo các ưu đãi về thuế, phí phù hợp. Bên cạnh đó, chính sách cần linh hoạt trong tận dụng “cửa sổ” giá thuận lợi để mua tích lũy, hình thành dự trữ với chi phí thấp. Ngoài ra, việc nâng cao năng lực quản trị và công cụ phòng vệ rủi ro là rất cần thiết; trong đó tập trung xây dựng hệ thống dữ liệu, cảnh báo sớm và năng lực sử dụng các công cụ thị trường như hợp đồng tương lai, quyền chọn để kiểm soát chi phí đầu vào, biến dự trữ vật chất và phòng vệ tài chính thành hai lớp bảo vệ bổ sung cho nhau.
Trong khi đó, ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam chỉ rõ, cần nguồn ngân sách rất lớn để nâng mức dự trữ lên 90 ngày cũng như cần khoản đầu tư lớn cho xây kho dự trữ xăng dầu. Vì vậy phương án khả thi là thực hiện cơ chế xã hội hóa; trong đó Nhà nước khuyến khích các doanh nghiệp có đủ năng lực tham gia xây hệ thống kho chứa xăng dầu dự trữ tiêu chuẩn, còn Nhà nước thuê lại để phục vụ mục tiêu dự trữ quốc gia.
Cùng đó, Nhà nước có thể kết hợp giữa dự trữ quốc gia và dự trữ lưu thông tập trung; trong đó bên cạnh dự trữ sử dụng ngân sách Nhà nước, cần hình thành hệ thống dự trữ lưu thông được quản lý tập trung và điều phối thống nhất bởi Bộ Công Thương thay vì phân tán tại các doanh nghiệp như hiện nay, ông Bùi Ngọc Bảo đề xuất.
Theo Tiến sỹ Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, "về mặt kỹ thuật và vận hành, việc xây dựng kho dự trữ không quá phức tạp, thời gian triển khai chỉ trong khoảng 24-30 tháng. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi hiện nay nằm ở cơ chế chính sách, đặc biệt là cơ chế thu hút đầu tư và phương thức vận hành hiệu quả. Nếu tháo gỡ được các điểm nghẽn này, việc phát triển hệ thống dự trữ hoàn toàn có thể được thúc đẩy nhanh chóng."
Về phía doanh nghiệp nhà nước có vai trò trọng yếu trong dự trữ xăng dầu và dầu thô để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, Phó Tổng Giám đốc Petrovietnam Lê Xuân Huyên cho biết, để hiện thực mục tiêu dự trữ xăng dầu thành phẩm và dầu thô, giải pháp chính là có cơ chế chính sách của nhà nước cho mô hình vận hành của kho dự trữ dầu thô.
Petrovietnam đã đề xuất với Chính phủ 3 mô hình vận hành kho dự trữ dầu thô: Thứ nhất là nhà nước đầu tư, vận hành và mua dầu; thứ hai là nhà nước giao doanh nghiệp đầu tư, trả thuế và phí vận hành, doanh nghiệp tự mua dầu; thứ ba là giao doanh nghiệp đầu tư và mua dầu, nhà nước trả tiền thuê bao dự trữ.
Theo đánh giá của Petrovietnam, mô hình thứ ba là phù hợp nhất với điều kiện kinh tế-xã hội và quản lý của Việt Nam, giúp đẩy nhanh tiến độ xây dựng và sớm đưa các trung tâm dự trữ vào vận hành, ông Lê Xuân Huyên nhấn mạnh.Hiện quy hoạch kho dự trữ xăng dầu đã được phê duyệt tại ba miền Bắc-Trung-Nam, cụ thể tại Nghi Sơn (Thanh Hóa), Bình Sơn (Quảng Ngãi) và Long Sơn (Vũng Tàu-Thành phố Hồ Chí Minh) với công suất khoảng 1 triệu tấn; trong đó yêu cầu các kho dự trữ dầu thô quốc gia phải nằm cạnh các trung tâm lọc hóa dầu.
Trước các yêu cầu này, Bộ Công Thương và Petrovietnam đã phối hợp làm việc, dự kiến các khu vực xây dựng kho dự trữ xăng dầu đáp ứng được các tiêu chí đề ra cũng như nghiên cứu đề xuất các loại dầu thô dự trữ phù hợp với cấu hình công nghệ của nhà máy lọc dầu để có thể chuyển hóa ngay thành sản phẩm xăng dầu khi có khủng hoảng xảy ra./.
Mời độc giả theo dõi chùm bài tại đây:
Gỡ điểm nghẽn để năng lượng đi trước một bước
Chùm 5 bài viết: "Bước chuyển quan trọng trong tư duy hoạch định chính sách năng lượng" sẽ nhận diện thách thức và giải pháp then chốt bảo đảm an ninh năng lượng gắn với chuyển dịch xanh của đất nước.
