Theo phong tục cổ truyền của người Việt, cứ đến ngày 23 tháng Chạp, các gia đình lại chuẩn bị mâm cúng tiễn ông Công ông Táo về chầu trời. Người xưa tin rằng các Táo sẽ thay mặt gia chủ báo cáo với Ngọc Hoàng những điều đã diễn ra trong căn bếp và trong cuộc sống của mỗi gia đình suốt một năm qua.
Nghi lễ này không chỉ mang màu sắc tâm linh mà còn là khoảnh khắc nhìn lại một năm đã qua, gửi gắm ước mong về sự bình an và thuận hòa cho năm mới.
Vì thế, lễ cúng ông Công ông Táo luôn được chuẩn bị trang trọng. Trong đó, cá chép (cá sống hoặc cá giấy) là lễ vật không thể thiếu bởi đây chính là phương tiện đưa các Táo bay về trời.
Tuy nhiên, nhiều người vẫn thắc mắc vì sao chỉ cá chép được lựa chọn mà không phải một loài vật nào khác? Câu trả lời nằm ở cả một lớp trầm tích văn hóa lâu đời, kết hợp giữa truyền thuyết, tín ngưỡng và triết lý sống của người Việt.
Cá chép vượt vũ môn hóa rồng
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa và chuyên gia phong thủy, hình ảnh cá chép gắn liền với tích truyện “cá vượt vũ môn hóa rồng.” Tích xưa kể rằng chỉ có cá chép mới đủ sức bơi ngược thác ghềnh, vượt qua vũ môn để hóa thành rồng bay lên trời. Hình ảnh ấy tượng trưng cho ý chí bền bỉ, cho sự chuyển hóa từ bình thường thành phi thường sau quá trình nỗ lực không ngừng.
Rồng trong văn hóa Á Đông là linh vật cao quý, đại diện cho sức mạnh, sự thịnh vượng và những điều tốt lành. Việc chọn cá chép làm phương tiện đưa Táo quân về trời vì thế mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: từ sông nước trần gian vươn lên bầu trời linh thiêng. Đó cũng là cách người xưa gửi gắm ước vọng về một năm mới hanh thông, may mắn và nhiều chuyển biến tích cực.
Biểu tượng của may mắn và tài lộc
Trong văn hóa phương Đông, cá chép còn xuất hiện trong nhiều nghi lễ truyền thống như một trong những vật phẩm mang ý nghĩa cát lành, sung túc. Hình ảnh cá bơi trong nước được xem là biểu trưng cho sự dồi dào, vận hành trôi chảy và tài lộc sinh sôi.
Xét theo phong thủy, cá chép thuộc hành Thủy - yếu tố gắn liền với sự lưu thông, nuôi dưỡng và phát triển. Trong đời sống nông nghiệp lúa nước của người Việt, nước luôn đóng vai trò sống còn. Bếp lửa và dòng nước vốn là hai hình ảnh song hành trong không gian sống truyền thống: bếp giữ hơi ấm gia đình, còn nước nuôi dưỡng ruộng đồng và sinh kế. Táo quân trông coi bếp núc, cá chép lại thuộc về sông nước, nên sự kết hợp này tạo thành một vòng tròn biểu tượng hài hòa, phản ánh cách người Việt nhìn nhận sự cân bằng trong đời sống.
Ý nghĩa phồn thực và đời sống gia đình
Không chỉ dừng lại ở ý nghĩa tài lộc, cá chép còn gắn với biểu tượng của sự sinh sôi và đủ đầy. Cá chép đẻ nhiều trứng, từ lâu được xem như hình ảnh của sự nảy nở, đông con nhiều cháu và cuộc sống gia đình viên mãn. Trong bối cảnh xã hội nông nghiệp xưa, đó là dấu hiệu của sự thịnh vượng và bền vững của mỗi dòng họ.
Vì thế, khi thả cá chép tiễn Táo quân, người ta không chỉ gửi gắm ước mong về tài vận mà còn cầu chúc cho mái ấm luôn đỏ lửa, mâm cơm đủ đầy, gia đình hòa thuận và gắn bó. Hành động nhỏ nhưng chứa đựng cả niềm tin vào một chu kỳ sống mới, nơi những điều tốt lành được tiếp nối.
Phóng sinh - gieo nhân lành
Một lớp ý nghĩa khác của tục thả cá chép khi cúng ông Công ông Táo nằm ở hành động phóng sinh. Sau khi hoàn tất nghi lễ, cá không bị sử dụng làm thực phẩm mà được thả trở lại môi trường tự nhiên.
Trong quan niệm dân gian lẫn tư tưởng Phật giáo, phóng sinh là gieo nhân lành, thể hiện lòng từ bi và sự tôn trọng sự sống, hài hòa với thiên nhiên. Việc thả cá chép sau khi cúng thể hiện lòng nhân đạo, cầu mong sự bình an, giải tỏa vận xui và tích đức.
Từ truyền thuyết, tín ngưỡng đến triết lý sống, cá chép vì thế không chỉ là lễ vật trong nghi thức cúng ông Công ông Táo mà còn là biểu tượng văn hóa nhiều tầng ý nghĩa. Hình ảnh cá chép đưa Táo quân về trời cũng chính là cách người Việt gửi gắm hy vọng, niềm tin và sự hướng thiện vào thời khắc khép lại chu kỳ cũ, mở ra một chu kỳ mới an lành, thịnh vượng./.
Chọn ngày và khung giờ đẹp để cúng ông Công ông Táo năm 2026
Ngày 23 tháng Chạp năm 2026 rơi vào thứ Ba (ngày 10/2 Dương lịch), thời điểm cúng tốt nhất là trước 12h trưa; nếu bận rộn, gia chủ có thể cúng sớm vào ngày 21, 22 tháng Chạp trong các khung giờ tốt.
