Chỉ còn khoảng một tháng nữa, "thủ phủ" nhãn lồng Hưng Yên sẽ bước vào vụ thu hoạch chính. Dù thời tiết bất lợi khiến tỷ lệ đậu quả thấp, song nhờ chủ động áp dụng kỹ thuật chăm sóc theo quy trình VietGAP và bền bỉ gìn giữ những nguồn gene bản địa quý hiếm, các nhà vườn nơi đây vẫn bảo đảm duy trì chất lượng quả vượt trội cùng mẫu mã đẹp.
Đây là bước đi vững chắc nhằm bảo tồn, phát huy giá trị Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia "Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên."
Chăm sóc nghiêm ngặt trước vụ thu hoạch
Là một trong những vùng trồng nhãn lớn của tỉnh Hưng Yên, những ngày này, các thành viên Hợp tác xã cây ăn quả đặc sản Quyết Thắng (xã Tân Hưng, Hưng Yên) đang tập trung nhân lực chăm sóc diện tích cây ăn quả của gia đình.
Nhằm bảo vệ tối đa năng suất và chất lượng quả, bà con đã chủ động triển khai đồng bộ các công đoạn từ cắt tỉa quả non, dọn dẹp vệ sinh nhà vườn cho đến việc bổ sung dinh dưỡng, tưới nước cho cây.
Bà Trần Thị Oánh (xã Tân Hưng) cho biết mặc dù sản lượng chung sụt giảm rõ rệt do thời tiết bất lợi, nhưng nhờ tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật VietGAP, vườn nhãn của gia đình bà vẫn bảo đảm chất lượng cao, quả phát triển đồng đều và giữ mẫu mã đẹp.
Để chuẩn bị cho giai đoạn phát triển quyết định này, gia đình đã thuê thêm nhân công tập trung cắt tỉa những quả không đạt tiêu chuẩn, đồng thời dọn dẹp vệ sinh gốc vườn thông thoáng nhằm tạo điều kiện tối ưu cho cây hấp thụ ánh sáng và chất dinh dưỡng.
Theo bà Trần Thị Mỳ (xã Tân Hưng), thời điểm hiện tại mang tính chất quyết định trực tiếp đến năng suất vụ mùa khi quả nhãn bắt đầu bước vào giai đoạn "vào nước 1." Đây là thời kỳ định hình để quả phát triển mạnh về độ dày của cùi, tăng cường độ ngọt tự nhiên và tối ưu hóa kích cỡ quả.
Do đặc tính vỏ quả nhãn ở giai đoạn này rất nhạy cảm với biến động thời tiết, gia đình bà đang tập trung cao độ cho việc tưới tiêu điều độ, bón phân cân đối kết hợp theo dõi sát dịch bệnh.
Nhằm bảo đảm chất lượng nông sản trong bối cảnh sản lượng sụt giảm, Ban quản trị Hợp tác xã cây ăn quả đặc sản Quyết Thắng đang tích cực đôn đốc các thành viên thực hiện nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật chăm sóc trên diện tích hơn 30ha nhãn.
Ông Trần Văn Mý, Giám đốc Hợp tác xã cây ăn quả đặc sản Quyết Thắng cho biết dù thời tiết phức tạp khiến sản lượng nhãn năm nay giảm 50% so với vụ trước, ước đạt hơn 100 tấn, nhưng chất lượng quả tại các nhà vườn vẫn đồng đều và đạt tiêu chuẩn tốt.
Hiện quả nhãn đang vào giai đoạn quyết định là "vào nước 1." Nông dân tập trung tỉa bớt quả non, cắt cành trong tán để tạo độ thông thoáng và giảm thiểu sâu bệnh.
Cũng theo ông Mý, đến thời điểm hiện tại nhiều thương lái đã đến tận vườn đặt vấn đề bao tiêu sản phẩm. Do chủ động duy trì mối liên kết chặt chẽ với hệ thống đối tác ổn định, đầu ra nông sản của xã viên Hợp tác xã luôn được bảo đảm.
Bảo tồn nguồn gene nhãn quý
Tỉnh Hưng Yên hiện lưu giữ khoảng 50 nguồn gene nhãn, trong đó có hơn 40 nguồn gene quý như nhãn đường phèn, nhãn cùi cổ... Xã Tân Hưng là nơi tập trung nhiều loại nhãn quý.
Ông Bùi Xuân Tám, ở xã Tân Hưng hiện sở hữu khoảng 200 gốc nhãn cùi cổ đang cho thu hoạch mang thương hiệu "Cây đầu dòng nhãn cùi cổ Bùi Tám."
Cây nhãn tổ được ông phát hiện từ năm 1990 dưới chân đê thôn Nễ Châu có ưu điểm cùi giòn, róc hạt, ngọt đậm vị mật ong. Năm 2022, giống nhãn này được Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hưng Yên (nay là Sở Nông nghiệp và Môi trường) cấp giấy chứng nhận cây đầu dòng, cho phép khai thác từ 1.000-1.500 mắt ghép mỗi năm để nhân rộng.
Ông Tám cho hay từ ngày giống nhãn cùi cổ của gia đình được công nhận là cây đầu dòng, ông luôn tự nhủ phải chăm sóc thật tốt để gìn giữ nguồn gene quý này. Là một cựu chiến binh, bản thân ông thấy mình có trách nhiệm chia sẻ và hỗ trợ kỹ thuật giúp bà con địa phương cùng nhân rộng diện tích.
Cũng ở xã Tân Hưng, hai anh em ông Trịnh Văn Cương và ông Trịnh Văn Hữu dù đã ngoài 80 tuổi vẫn dành trọn tâm sức để chăm sóc vườn nhãn quý của gia đình. Đây là nơi lưu giữ giống "nhãn đường phèn quả vuông" cực kỳ độc đáo và quý hiếm. Khi chín, hai bên vai quả nhô lên tạo thành hình vuông lạ mắt cùng vị ngọt thanh đặc trưng. Từ năm 1995, gia đình đã chủ động chiết cành để nhân rộng diện tích canh tác.
Theo ông Cương, dù nhãn đường phèn quả vuông có năng suất không quá cao so với các giống nhãn khác, nhưng bù lại quả rất đều, đẹp, cùi giòn, róc hạt và thơm đậm vị mật nên rất được khách hàng ưa chuộng.
"Giờ tuổi xế chiều, mong muốn lớn nhất của tôi là truyền lại kinh nghiệm và cách làm cho con cháu, làm sao để thế hệ sau này tiếp tục gìn giữ, phát triển vườn nhãn quý của gia đình, không bị mai một," ông Cương tâm sự.
Tỉnh Hưng Yên hiện có khoảng 5.800ha nhãn, trong đó có gần 2.000ha sản xuất theo quy trình VietGAP, tập trung ở các xã Tân Hưng, Khoái Châu, Triệu Việt Vương, Hoàng Hoa Thám, Quang Hưng, Nghĩa Dân, Hiệp Cường, Hồng Quang...
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Hưng Yên Nguyễn Văn Tráng, để nâng cao giá trị thương hiệu nhãn lồng Hưng Yên, Sở đang tích cực phối hợp với các địa phương đẩy mạnh việc bình tuyển, công nhận cây đầu dòng nhằm bảo tồn các nguồn gene quý như nhãn đường phèn, nhãn cùi cổ.
Song song với đó, ngành tập trung định hướng người dân thâm canh theo quy trình sạch VietGAP, hữu cơ, gắn với xây dựng mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu, mở rộng thị trường tiêu thụ bền vững cả trong và ngoài nước./.
Trải nghiệm mùa nhãn chín ở thủ phủ nhãn lồng Hưng Yên
Ngoài việc thu hoạch, các nhà vườn nhãn lồng Hưng Yên còn kết hợp phát triển du lịch tham quan, trải nghiệm, góp phần đưa trái nhãn Hưng Yên đến gần hơn với người tiêu dùng trong và ngoài nước.
