Có những di sản vẫn tồn tại qua hàng trăm, hàng nghìn năm, nhưng để có thể thực sự sống trong đời sống đương đại, chỉ bảo tồn thôi có lẽ chưa đủ. Nó cần tiếp tục được “hậu bối” nhìn lại sâu sắc hơn, diễn giải và sáng tạo bằng ngôn ngữ của thời đại mình.
Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi từng là trung tâm giáo dục cao nhất dưới các triều đại quân chủ, từng đào tạo và bồi dưỡng bao nhân tài cho đất nước, hôm nay lại trở thành không gian để những người trẻ tìm kiếm một cách kể mới về chính những giá trị ấy.
Cuộc thi “Thiết kế trang phục từ cảm hứng Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Khoa phục Việt Nam” vừa diễn ra lễ trao giải vào tối qua (4/9) vì thế không chỉ là một sân chơi thời trang, mà còn mở ra câu chuyện lớn hơn về khả năng đưa di sản thành chất liệu của sáng tạo với những hình hài mới.
Đưa tinh thần khoa cử ra ngoài những tấm bia
Trong ký ức về Văn Miếu - Quốc Tử Giám, những tấm bia tiến sỹ thường được nhắc đến như biểu tượng của truyền thống hiếu học và trọng dụng nhân tài. Những giá trị ấy đã được lưu giữ trong không gian kiến trúc, trong tư liệu lịch sử và trong các câu chuyện về nền khoa cử Việt Nam.
Nhưng di sản sẽ được tiếp nhận như thế nào bởi một thế hệ lớn lên trong thời đại hoàn toàn khác? Đó là câu hỏi mà cuộc thi “Khoa phục Việt Nam” đã phần nào thử trả lời bằng thời trang.
Sau ba tháng phát động, cuộc thi nhận được hơn 100 tác phẩm dự thi của sinh viên các ngành thiết kế, mỹ thuật, thời trang đến từ các trường đại học trên cả nước, cùng những nhà thiết kế trẻ có niềm yêu thích và mong muốn tìm hiểu, sáng tạo từ di sản văn hóa Việt Nam.
Đáng chú ý là các thí sinh không chỉ được khuyến khích tìm kiếm những hình thức có thể “nhìn thấy” ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, mà cần tìm hiểu sâu hơn văn hóa khoa cử, nhận diện những giá trị tinh thần phía sau di sản rồi chuyển hóa chúng thành những thiết kế có khả năng hiện diện trong đời sống hôm nay.
Ban tổ chức cho biết cuộc thi được tổ chức qua hai vòng với quy trình tuyển chọn nghiêm túc, khách quan và minh bạch. Ở vòng sơ khảo, ban giám khảo đánh giá hồ sơ ý tưởng và bản vẽ thiết kế, lựa chọn những phương án có ý tưởng rõ ràng, khả năng khai thác các giá trị văn hóa và tiềm năng phát triển thành sản phẩm hoàn chỉnh.
Tại vòng chung kết, các thí sinh tiếp tục hoàn thiện trang phục chính và những phụ kiện đi kèm như khăn, mũ… trên nhiều chất liệu, kỹ thuật như lụa, tơ tằm, voan, thêu tay, in chàm…
Từ hơn 100 tác phẩm, ban giám khảo gồm các nhà nghiên cứu văn hóa, nhà thiết kế, chuyên gia di sản và giảng viên các trường đại học chuyên ngành thiết kế thời trang đã lựa chọn 30 thiết kế xuất sắc để trưng bày tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Trong đó, 15 thiết kế tiêu biểu nhất được lựa chọn vào vòng chung kết để tranh tài ở các hạng mục giải thưởng.
![vnp-khoa-phuc-viet-nam-7.jpg](https://media.vietnamplus.vn/images/DSV-QOJm5XsWUouH2HKTQjbfJbn_D4cgf18B4Seq6tMIM4NxsQY2S7Q7svkVTtQsO68Kok39VxEegRpLRCZeeA/vnp-khoa-phuc-viet-nam-7.jpg.avif "Giải thưởng cao nhất của cuộc thi, giải thiết kế tiêu biểu "Tinh thần Văn hiến" đã được trao cho nhà thiết kế Nguyễn Thùy Linh với tác phẩm "Văn Uyên." (Ảnh: Mai Mai/Vietnam+)")
Nhà thiết kế Quang Hòa, đến từ Cố đô Huế, thành viên ban giám khảo và là người có hơn 20 năm hoạt động trong lĩnh vực thiết kế thời trang, đặc biệt là thiết kế áo dài, chia sẻ: “Qua các bài thi của những thí sinh bước vào vòng chung kết năm nay, tôi đặc biệt ấn tượng với sự tìm hiểu nghiêm túc về văn hóa khoa cử và cách các bạn kết hợp đầy sáng tạo giữa giá trị xưa và nhịp sống hôm nay. Mỗi thiết kế là một góc nhìn riêng, góp phần làm phong phú thêm cách cảm nhận về trang phục khoa cử, nơi tinh thần truyền thống được tiếp nối bằng ngôn ngữ thời trang đương đại.”
Một bộ trang phục lấy cảm hứng từ khoa cử có thể không thay thế được những tư liệu lịch sử, cũng không thể thay thế không gian nguyên gốc của Văn Miếu, nhưng nó có thể khiến người trẻ tò mò về nguồn gốc của hoa văn, chất liệu, biểu tượng hay câu chuyện ẩn sau thiết kế. Từ đó, di sản có thêm một con đường để đến gần hơn với công chúng.
Khi di sản trở thành nguyên liệu của tương lai
Hơn cả một cuộc thi thời trang, “Khoa phục Việt Nam” đã chạm được tới một vấn đề quan trọng của phát triển văn hóa hiện nay: làm thế nào để biến giá trị văn hóa thành nguồn lực mà không biến di sản thành thứ chỉ để khai thác?
Câu trả lời không nằm ở việc tạo ra thật nhiều sản phẩm mang dấu ấn di sản, mà ở khả năng hiểu đúng giá trị và chuyển hóa nó một cách có trách nhiệm.
Điểm đáng chú ý ở cuộc thi này là các thí sinh không chỉ khai thác yếu tố hình thức. Những giá trị như truyền thống hiếu học, đạo lý tôn sư trọng đạo, tinh thần trọng dụng nhân tài được tiếp cận như chất liệu tinh thần để hình thành ý tưởng thiết kế. Khi kết hợp với chất liệu và kỹ thuật truyền thống, những giá trị ấy được đưa vào các sản phẩm có tính ứng dụng và thẩm mỹ đương đại.
Theo nhà thiết kế Quang Hòa, phát huy văn hóa không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn những giá trị thuộc về quá khứ mà còn cần tạo điều kiện để những giá trị ấy tiếp tục được sáng tạo và hiện diện trong đời sống đương đại.
Vì thế những hoạt động hướng tới “Khoa phục Việt Nam” có thể trở thành cầu nối giữa di sản và sáng tạo, qua đó góp phần biến các giá trị văn hóa thành nguồn lực cho phát triển công nghiệp văn hóa và quảng bá bản sắc Việt Nam trong quá trình hội nhập.
Ở đây, thời trang chỉ là một trong nhiều ngôn ngữ có thể được sử dụng để đưa di sản đi xa hơn. Điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, nghệ thuật số, kiến trúc, du lịch trải nghiệm hay các sản phẩm sáng tạo khác cũng có thể làm điều tương tự, nếu chúng bắt đầu từ sự hiểu biết thay vì chỉ lấy di sản để “trang trí.”
Tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam cũng nhấn mạnh việc văn hóa được nhìn nhận không chỉ là lĩnh vực cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực nội sinh, động lực và nền tảng quan trọng cho phát triển nhanh, bền vững; đồng thời đặt yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, phát huy sức sáng tạo và giá trị đặc sắc của văn hóa Việt Nam.
Từ góc nhìn ấy, một cuộc thi thiết kế có thể nhỏ về quy mô nhưng lại gợi mở một vấn đề không nhỏ: di sản muốn sống cùng thời đại, cần được trao cơ hội để tạo ra những giá trị mới.
Tiến sỹ Đường Ngọc Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Phó Trưởng Ban tổ chức cuộc thi, chia sẻ: “Chúng tôi mong muốn đưa những giá trị của di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến gần hơn với công chúng thông qua ngôn ngữ thiết kế thời trang đương đại. Đây không chỉ là một sân chơi dành cho các nhà thiết kế trẻ, mà còn là nơi di sản gặp gỡ sáng tạo, để di sản trở thành nguồn cảm hứng và nguồn lực cho những ý tưởng mới. Qua đó, Văn Miếu - Quốc Tử Giám có thể trở thành không gian kết nối, ươm mầm tài năng trẻ, góp phần xây dựng hệ sinh thái sáng tạo và thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa.”
Tiến sỹ Đường Ngọc Hà cũng cho rằng cuộc thi là minh chứng cho tinh thần đưa di sản trở thành nguồn cảm hứng, nguồn lực sáng tạo và một phần của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Thông qua ngôn ngữ thời trang, các thí sinh đã tìm tòi, nghiên cứu và chuyển hóa những chất liệu văn hóa, kiến trúc, biểu tượng và tinh thần của Văn Miếu - Quốc Tử Giám thành những thiết kế giàu cảm xúc, mang hơi thở đương đại. Mỗi tác phẩm không chỉ thể hiện năng lực sáng tạo mà còn cho thấy sự trân trọng của thế hệ trẻ đối với di sản văn hóa dân tộc.
“Từ sân chơi ý nghĩa này chúng tôi tin tưởng rằng những ý tưởng sáng tạo sẽ tiếp tục được nuôi dưỡng, những hạt mầm tài năng thiết kế trẻ sẽ có thêm cơ hội phát triển góp phần đưa các giá trị truyền thống hòa vào đời sống đương đại tự nhiên, gần gũi và đầy sức sống,” bà Đường Ngọc Hà nhấn mạnh.
Từ nơi từng đào tạo và bồi dưỡng những người làm rạng danh tri thức dân tộc, Văn Miếu - Quốc Tử Giám hôm nay có thêm một vai trò khác: trở thành không gian kết nối những người trẻ với di sản, đồng thời ươm mầm những cách nghĩ mới về văn hóa. Trong dòng chảy gần một thiên niên kỷ, điều đó tạo nên sự tiếp nối đẹp đẽ./.
Đêm Chung kết và Lễ trao giải cuộc thi diễn ra tối 4/9 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trong khuôn khổ các hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), đã trao cho các hạng mục gồm 1 giải “Tinh thần Văn hiến,” 2 giải “Mạch nguồn di sản,” 2 giải “Diễn giải đương đại,” 1 giải “Khơi nguồn sáng tạo,” 1 giải Bình chọn online và 8 giải Khuyến khích.
Cuộc thi do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp với Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức.
Trải nghiệm tour đêm Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Đánh thức di sản bằng công nghệ số
Trong không gian linh thiêng của Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội), tour đêm đang mở ra một cách tiếp cận mới với di sản khi kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và công nghệ số hiện đại.
