Có những di sản nếu chỉ được lưu giữ trong hồ sơ, nằm sau những cánh cửa bảo tàng hay hiện diện trong những câu chuyện của quá khứ, sẽ ngày càng xa khỏi đời sống của thế hệ mới. Nhưng khi một giá trị văn hóa được số hóa, được kể lại bằng hình ảnh, âm thanh, trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR) hay những trải nghiệm tương tác, di sản có thể bước ra khỏi không gian quen thuộc để đến với những công chúng mới.
Đó cũng là câu hỏi đặt ra cho văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên số: làm thế nào để những giá trị được trao truyền qua hàng nghìn năm không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục sống, được sáng tạo và tạo ra sản phẩm, thương hiệu, trải nghiệm mới?
Chính từ câu hỏi đó, Giải thưởng Việt Nam Rồng Xanh - Viet Nam Rong Xanh Awards vừa chính thức được công bố tại Hà Nội, hướng tới tôn vinh những tổ chức, doanh nghiệp, địa phương và cá nhân đang ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để bảo tồn, phát huy và kiến tạo những giá trị mới cho văn hóa Việt Nam.
Từ bảo tồn di sản đến kiến tạo giá trị mới
Với thông điệp “Tôn vinh những thành tựu kiến tạo giá trị & tương lai Việt Nam qua Sức mạnh mềm, bao gồm Văn hóa - Di sản - Điểm đến - Đổi mới sáng tạo,” chương trình hướng tới tạo một không gian kết nối giữa những lĩnh vực vốn ngày càng gắn bó trong quá trình phát triển kinh tế sáng tạo.
Sự ra đời của Rồng Xanh diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời đặt văn hóa vào vị trí ngày càng quan trọng trong chiến lược phát triển.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững. Trong khi đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh văn hóa là nguồn lực nội sinh, động lực và sức mạnh mềm của quốc gia; đồng thời đặt yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa, hệ sinh thái sáng tạo gắn với công nghệ cao và đổi mới sáng tạo.
Hai định hướng này đã mở ra một cách nhìn mới: công nghệ và văn hóa không phải hai dòng chảy tách biệt. Công nghệ có thể tạo thêm phương thức để văn hóa được bảo tồn, sáng tạo, tiếp cận công chúng và tạo ra những giá trị kinh tế - xã hội mới.
Tại lễ công bố, Tiến sỹ Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số, Trưởng ban tổ chức Giải thưởng Rồng Xanh, đặt vấn đề: làm thế nào để di sản không chỉ được bảo tồn mà còn “được sống trong đời sống đương đại,” trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo, sản phẩm, thương hiệu, trải nghiệm và sức mạnh mềm của Việt Nam.
Theo bà, câu trả lời quan trọng nằm ở đổi mới sáng tạo và công nghệ: “Công nghệ không thay thế văn hóa. Công nghệ giúp văn hóa có thêm những phương thức mới để được bảo tồn, được kể lại, được trải nghiệm và được lan tỏa.”
Từ cách tiếp cận đó, Rồng Xanh không đặt công nghệ lên trên văn hóa, mà coi công nghệ là phương thức để những giá trị văn hóa bước vào đời sống mới.
Ngay tên gọi của chương trình cũng gửi gắm tinh thần này. “Rồng” gợi nhắc biểu tượng văn hóa, sức mạnh và khát vọng vươn lên; màu xanh đại diện cho tri thức, đổi mới sáng tạo, khát vọng, hòa bình, tính bền vững và năng động. Sự kết hợp ấy hướng tới thông điệp: lấy chiều sâu văn hóa làm nền tảng, tri thức và công nghệ làm động lực, đổi mới sáng tạo làm phương thức và sức mạnh mềm làm giá trị lan tỏa.
Nơi kết nối những người đang tạo ra thay đổi
Điểm đáng chú ý của Việt Nam Rồng Xanh là phạm vi các lĩnh vực được đặt trong cùng một hệ sinh thái. Ban tổ chức cho biết cơ cấu Giải thưởng gồm 6 hạng mục: Rồng Xanh Di sản; Rồng Xanh Thương hiệu Điểm đến; Rồng Xanh Công nghiệp Văn hóa; Rồng Xanh Đổi mới Sáng tạo; Rồng Xanh STEAM và Giải thưởng đặc biệt Rồng Xanh Impact.
Các hạng mục bao quát từ bảo tồn di sản bằng công nghệ, phát triển điểm đến thông minh và bền vững, sáng tạo sản phẩm văn hóa, nội dung số, thương hiệu Việt Nam đến AI vì văn hóa và du lịch, startup, nền tảng số và giáo dục STEAM.
Đáng chú ý, Rồng Xanh Impact là hạng mục cao nhất, dành cho những địa phương, tổ chức, doanh nghiệp, nhà lãnh đạo và cá nhân tạo ra tác động sâu rộng, bền vững đối với cộng đồng, địa phương và quốc gia, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh, văn hóa, trí tuệ và giá trị Việt Nam ra khu vực và thế giới.
Cách thiết kế này cho thấy giải thưởng không chỉ tìm kiếm và lan tỏa những dự án lớn, mà muốn nhìn thấy cả những sáng kiến đang tạo ra thay đổi từ cơ sở. Đó có thể là một địa phương đưa công nghệ vào bảo tồn di sản; một doanh nghiệp tạo ra trải nghiệm du lịch mới; một startup ứng dụng AI giải quyết bài toán văn hóa; một nghệ sỹ đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm đương đại; hay một cộng đồng lặng lẽ gìn giữ những giá trị văn hóa của quê hương…
Theo ban tổ chức, đối tượng tham gia là các địa phương, tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân hoạt động hợp pháp tại Việt Nam, phù hợp với các hạng mục của chương trình. Hội đồng Giám khảo gồm các nhà quản lý, chuyên gia trong lĩnh vực di sản, văn hóa, du lịch, kinh tế trải nghiệm, công nghiệp sáng tạo, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cùng sự tham gia của các chuyên gia quốc tế.
Song hành với giải thưởng là chuỗi Diễn đàn Việt Nam Rồng Xanh với chủ đề “Sức mạnh mềm Việt Nam trong kỷ nguyên số: phát triển công nghiệp Văn hóa - Di sản - Điểm đến và Đổi mới sáng tạo.”
Các diễn đàn tập trung vào những vấn đề đang đặt ra như tương lai của di sản trong kỷ nguyên công nghệ, AI vì văn hóa và du lịch, du lịch thông minh, trải nghiệm thế hệ mới, khai thác tài nguyên văn hóa để tạo giá trị kinh tế và xây dựng thương hiệu điểm đến.
Nếu giải thưởng là nơi ghi nhận, diễn đàn sẽ là không gian đối thoại và kết nối, hướng tới đưa ý tưởng vào thực tiễn, kết nối công nghệ với văn hóa, di sản với thị trường và địa phương với mạng lưới rộng hơn.
Tiến sỹ Nguyễn Thị Bích Lan nhấn mạnh Rồng Xanh không đơn thuần là một giải thưởng để trao danh hiệu, mà hướng tới xây dựng một không gian nơi những sáng kiến đáng được biết đến được nhìn thấy, những con người đang tạo ra thay đổi được ghi nhận và những mô hình tốt có cơ hội được chia sẻ, nhân rộng.
“Không phải mọi giá trị lớn đều bắt đầu từ những dự án lớn. Có những thay đổi bắt đầu từ một ý tưởng rất nhỏ, một người rất bình thường, một cộng đồng rất nhỏ – nhưng nếu được kết nối và lan tỏa, nó có thể tạo nên một tác động rất lớn và Việt Nam Rồng Xanh sẽ là không gian đó,” Trưởng ban tổ chức chia sẻ.
Trong bối cảnh Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực phát triển, còn Nghị quyết 80 nhấn mạnh văn hóa như nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quốc gia, Rồng Xanh đặt mình ở điểm giao giữa hai dòng chảy ấy.
Bởi giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở những công cụ mới, cũng như giá trị của di sản không chỉ nằm ở việc giữ lại những gì đã có, điều quan trọng hơn là tạo ra một vòng đời mới cho những giá trị ấy: được bảo tồn, được kể lại, được sáng tạo, được trải nghiệm và được lan tỏa.
Đó cũng là thông điệp của mùa giải đầu tiên: tôn vinh những người đang biến chiều sâu văn hóa thành nguồn lực sáng tạo, để những giá trị của quá khứ có thể tiếp tục sống và trở thành sức mạnh của tương lai Việt Nam./.
Chương trình do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số phối hợp với Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), Mạng lưới Rồng Xanh toàn cầu (Rồng Xanh Fellowship), Vietnam Brand Purpose và Stamford Global Leadership Center tổ chức; với sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch.
Mọi thông tin về giải thưởng có tại website: https://rxa.vidti.org.vn/
Khi di sản bước vào dòng chảy sáng tạo: Ai giữ quyền kể câu chuyện?
Khi di sản bước vào công nghiệp văn hóa và không gian số, vấn đề đặt ra không còn là bảo tồn hay phát triển, mà là làm thế nào để cộng đồng vẫn giữ quyền kể, sáng tạo và hưởng lợi từ chính di sản đó.
