Chuyến thăm Ấn Độ từ ngày 1-3/7 của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng, chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cấu trúc và an ninh kinh tế trở thành ưu tiên của nhiều quốc gia.
Đây không chỉ là chuyến thăm đầu tiên của bà Takaichi tới New Delhi trên cương vị thủ tướng, mà còn được xem là dịp để Nhật Bản cụ thể hóa vai trò của Ấn Độ trong chiến lược đối ngoại và an ninh dài hạn.
Hợp tác thực chất
Trọng tâm chương trình nghị sự là hợp tác an ninh kinh tế với các lĩnh vực như xây dựng chuỗi cung ứng bền vững, bán dẫn, khoáng sản quan trọng, năng lượng sạch, dược phẩm và hàng hóa y tế.
Hai bên cũng dự kiến thúc đẩy hợp tác về thương mại, đầu tư, giao thông xanh, quốc phòng-an ninh và trao đổi các vấn đề khu vực, quốc tế.
Theo giới chuyên gia Nhật Bản, mục tiêu của chuyến thăm là đưa quan hệ Nhật Bản-Ấn Độ từ khuôn khổ đối tác chiến lược sang hợp tác thực chất về kinh tế và an ninh.
Sau nhiều năm cùng thúc đẩy các sáng kiến như "Đối tác chiến lược đặc biệt và toàn cầu," tầm nhìn "Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở" hay hợp tác trong khuôn khổ Bộ Tứ (Quad), thách thức đặt ra là chuyển các định hướng chiến lược thành những dự án hợp tác cụ thể.
Trong tính toán của Nhật Bản, Ấn Độ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm tăng trưởng và an ninh kinh tế. Theo cựu Đại sứ Nhật Bản tại Ấn Độ Hiramatsu Kenji, Ấn Độ có lợi thế lớn về nguồn nhân lực khoa học-kỹ thuật và năng lực số, trong khi Nhật Bản cần khai thác các nguồn lực này để tạo động lực tăng trưởng mới.
Ông cho rằng New Delhi cũng kỳ vọng doanh nghiệp Nhật Bản tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng ngành công nghiệp bán dẫn, từ sản xuất linh kiện, thiết bị, vật liệu đến máy công cụ.
Tiến sỹ Satoru Nagao, Phó Giáo sư Viện Chiến lược quốc tế thuộc Đại học Quốc tế Tokyo, nhận định Ấn Độ đang đẩy mạnh phát triển ngành sản xuất bán dẫn trong nước.
Theo ông, hợp tác với Ấn Độ không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là một phần trong chiến lược an ninh kinh tế của Nhật Bản nhằm giảm rủi ro từ sự phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất.
Sự bổ sung giữa nhu cầu công nghệ, đầu tư của Ấn Độ với mục tiêu đa dạng hóa chuỗi cung ứng của Nhật Bản tạo nền tảng để quan hệ song phương phát triển theo chiều sâu.
Các chuyên gia cũng cho rằng hai nền kinh tế có nhiều lợi thế bổ trợ. Nhật Bản có ưu thế về công nghệ, vốn, quản trị và tiêu chuẩn công nghiệp; trong khi Ấn Độ sở hữu thị trường lớn, nguồn nhân lực dồi dào và vị trí địa chiến lược quan trọng. Nếu khai thác hiệu quả các thế mạnh này, quan hệ Nhật Bản-Ấn Độ sẽ vượt ra ngoài khuôn khổ hợp tác mang tính biểu tượng.
Ở góc độ chiến lược, Ấn Độ được xem là mắt xích quan trọng trong tầm nhìn Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của Nhật Bản.
Tiến sỹ Satoru Nagao nhấn mạnh vai trò của New Delhi trong bảo đảm an ninh các tuyến hàng hải trên Ấn Độ Dương. Cùng quan điểm, Giáo sư Ito Toru, chuyên gia về ngoại giao và an ninh Nam Á thuộc Học viện Quốc phòng Nhật Bản, đánh giá đối với Nhật Bản, Ấn Độ không chỉ là đối tác song phương mà còn là nhân tố có ý nghĩa cấu trúc đối với trật tự khu vực.
Tiến sỹ Satoru Nagao cho rằng "một Ấn Độ mạnh là lợi ích của Nhật Bản và một Nhật Bản mạnh là lợi ích của Ấn Độ." Theo ông, tư duy này kế thừa định hướng chiến lược của cố Thủ tướng Abe Shinzo, theo đó Nhật Bản khó có thể duy trì một cấu trúc Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương cân bằng nếu thiếu vai trò của Ấn Độ.
Trong bối cảnh đó, chuyến thăm của Thủ tướng Sanae Takaichi được kỳ vọng sẽ tiếp tục củng cố nền tảng quan hệ chiến lược giữa hai nước.
Tôn trọng tự chủ chiến lược
Tuy nhiên, theo các chuyên gia Nhật Bản, để đưa quan hệ song phương phát triển hiệu quả, Tokyo cần nhìn nhận đúng đặc điểm trong chính sách đối ngoại của New Delhi.
Giáo sư Ito Toru lưu ý sẽ là sai lầm nếu coi Ấn Độ là một "đồng minh tự nhiên" của phương Tây hay của Nhật Bản. Theo ông, Ấn Độ theo đuổi chính sách tự chủ chiến lược, vừa thúc đẩy hợp tác với Mỹ, Nhật Bản và các nước trong khuôn khổ Bộ Tứ, vừa duy trì quan hệ với Nga.
Ấn Độ cũng không muốn Bộ Tứ trở thành một liên minh quân sự, đồng thời tiếp tục khẳng định vai trò đại diện cho các nước phương Nam toàn cầu.
Giáo sư Ito Toru nêu rõ thay vì kỳ vọng Ấn Độ điều chỉnh chính sách theo lợi ích của các đồng minh, Nhật Bản cần tôn trọng nguyên tắc tự chủ chiến lược của Ấn Độ và tập trung mở rộng hợp tác trong những lĩnh vực hai bên có lợi ích chung như an ninh kinh tế, công nghệ, hạ tầng, năng lượng, quốc phòng và phát triển nguồn nhân lực.
Đồng quan điểm, chuyên gia Nakagawa Koji, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Nhật-Ấn và Phát triển Công nghiệp thuộc Học viện Quản lý Ấn Độ (IIM), cho rằng Tokyo cần tiếp cận thị trường Ấn Độ bằng tầm nhìn dài hạn và sự kiên nhẫn chiến lược, tránh kỳ vọng những kết quả tức thời nhưng cũng không bỏ lỡ cơ hội hợp tác lâu dài.
Trong lĩnh vực quốc phòng, Tiến sỹ Satoru Nagao gợi ý Nhật Bản có thể mở rộng hợp tác với Ấn Độ trong các lĩnh vực như công nghệ giám sát, thiết bị không người lái, an ninh hàng hải, công nghệ hải quân, hạ tầng lưỡng dụng và công nghiệp quốc phòng.
Tuy nhiên, Satoru Nagao cần tránh tạo cảm giác quan hệ song phương đang hướng tới một liên minh quân sự công khai, điều không phù hợp với định hướng đối ngoại của Ấn Độ.
Bên cạnh hợp tác song phương, hai nước còn có nhiều dư địa phối hợp trong các vấn đề khu vực. Chính sách "Hành động hướng Đông" của Ấn Độ và tầm nhìn "Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở" của Nhật Bản có nhiều điểm giao thoa tại Đông Nam Á, Ấn Độ Dương, Trung Đông và châu Phi.
Hợp tác về hạ tầng, logistics, cảng biển, năng lượng và phát triển bền vững được kỳ vọng sẽ mở rộng ảnh hưởng của hai nước theo hướng hợp tác và kết nối.
Tiến sỹ Satoru Nagao cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường lòng tin chính trị giữa lãnh đạo hai nước, trong đó có quan hệ với Thủ tướng Narendra Modi. Tuy nhiên, theo ông, quan hệ cá nhân cần được chuyển hóa thành các cơ chế hợp tác bền vững giữa chính phủ, doanh nghiệp, giới nghiên cứu và lực lượng quốc phòng.
Đối với Nhật Bản, mục tiêu lâu dài là đưa Ấn Độ trở thành đối tác trụ cột trong chiến lược tăng trưởng, an ninh kinh tế và cân bằng khu vực.
Ấn Độ mang lại cơ hội mở rộng thị trường, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, tiếp cận nguồn nhân lực công nghệ và củng cố cấu trúc Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Ngược lại, Nhật Bản có thể hỗ trợ Ấn Độ về vốn, công nghệ, hạ tầng, tiêu chuẩn công nghiệp và nâng cao năng lực quốc phòng.
Trong bối cảnh đó, chuyến thăm của Thủ tướng Sanae Takaichi và cuộc gặp với Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi không chỉ mang ý nghĩa thúc đẩy quan hệ song phương mà còn thể hiện quyết tâm của Nhật Bản trong việc cụ thể hóa các định hướng hợp tác về an ninh kinh tế, chuỗi cung ứng và kết nối khu vực.
Với một châu Á tiếp tục điều chỉnh tương quan lực lượng và cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, Nhật Bản và Ấn Độ cần có những cái bắt tay chiến lược để củng cố sức mạnh và bảo đảm lợi ích cho mình, bởi quan hệ Nhật Bản-Ấn Độ thực chất và ổn định hơn không chỉ tạo động lực mới cho hai nền kinh tế mà còn góp phần củng cố cấu trúc khu vực theo hướng cân bằng, cởi mở và bền vững hơn./.
Nhật Bản thúc đẩy chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở
Ngoại trưởng Nhật Bản cho rằng kể từ khi sáng kiến FOIP được cố Thủ tướng Abe đề xuất, tình hình quốc tế xung quanh Nhật Bản cũng như môi trường an ninh thế giới đã trở nên nghiêm trọng hơn.
