Không chỉ được nghe, được xem từ nhỏ, nhiều học sinh ở xã Bố Trạch, tỉnh Quảng Trị hôm nay đã có thể hóa thân thành các nhân vật trong những vở Tuồng bội tại trường học.
Việc đưa Tuồng bội vào trường học đang mở ra hướng đi mới trong bảo tồn di sản, góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn hóa truyền thống trong thế hệ trẻ.
Đưa di sản đến gần học sinh
Trong không gian sinh hoạt của Câu lạc bộ Tuồng bội Khương Hà (xã Bố Trạch, Quảng Trị), những làn điệu tuồng cổ hòa cùng tiếng trống, tiếng kèn vang lên quen thuộc.
Bên cạnh các nghệ nhân là những học sinh Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn say sưa luyện từng động tác, từng ánh mắt, từng câu hát để thể hiện các trích đoạn tuồng cổ.
Đối với nhiều em, Tuồng bội không phải là loại hình nghệ thuật xa lạ. Từ nhỏ, các em đã theo cha mẹ đến xem những đêm diễn ở làng, được nghe nhiều, xem nhiều nên dần yêu thích. Khi nhà trường phối hợp với các nghệ nhân tổ chức các buổi trải nghiệm, tình yêu ấy được bồi đắp bằng những bài học bài bản về diễn xuất, hóa trang và kỹ năng biểu diễn.
Em Phạm Lê Mai Hiền, học sinh Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn cho biết, sau gần một năm được các nghệ nhân hướng dẫn từng động tác, từng bài tập, em càng cảm nhận rõ sự hấp dẫn của Tuồng bội. Theo em Hiền, việc được tiếp xúc trực tiếp với các nghệ nhân giúp học sinh hiểu hơn giá trị của loại hình nghệ thuật truyền thống và thêm tự hào khi quê hương có một di sản văn hóa quý báu.
Cùng chung cảm nhận, em Bùi Đặng Phương Anh cho biết, ngày càng có nhiều học sinh tích cực tham gia học tập, luyện tập Tuồng bội. Đến nay, các em không chỉ biểu diễn tại trường mà còn có thể lưu diễn ở một số địa phương như Hưng Trạch, Phong Nha với những trích đoạn cơ bản.
Cùng với học hát, các em được làm quen với đạo cụ, tìm hiểu nghệ thuật hóa trang, cách thể hiện thần thái nhân vật để mỗi vai diễn đều truyền tải được tính cách, thân phận và cảm xúc.
Theo ông Trần Xuân Đỉnh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tuồng bội Khương Hà, thế hệ trẻ tiếp thu khá nhanh và thể hiện niềm đam mê rõ nét với nghệ thuật Tuồng bội. Nhờ sự hướng dẫn trực tiếp của các nghệ nhân cùng tinh thần ham học hỏi, nhiều học sinh đã nắm được những kỹ thuật cơ bản, từ cách lấy bộ, biểu cảm, hóa trang đến thể hiện các làn điệu đặc trưng.
Sau thời gian luyện tập, các em đã có thể biểu diễn khá thuần thục nhiều trích đoạn tuồng cổ, tham gia biểu diễn tại các chương trình giao lưu văn hóa ở địa phương. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy việc đưa Tuồng bội vào trường học không chỉ góp phần khơi dậy tình yêu đối với di sản mà còn tạo nguồn lực kế cận để gìn giữ, phát huy loại hình nghệ thuật truyền thống trong đời sống đương đại.
Gìn giữ sức sống của nghệ thuật truyền thống
Nét đặc sắc của Tuồng bội ở xã Bố Trạch là từ loại hình nghệ thuật từng gắn với chốn cung đình, Tuồng bội đã trở thành món ăn tinh thần quen thuộc của người dân làng quê. Trải qua nhiều biến động, những người yêu tuồng nơi đây vẫn kiên trì gìn giữ từng kịch bản, từng làn điệu và truyền dạy cho lớp trẻ.
Năm 2025, nghệ thuật trình diễn dân gian hát Tuồng bội Hưng Trạch (cũ) nay là xã Bố Trạch được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo thêm động lực để địa phương đẩy mạnh các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Bà Lê Thị Thu Huyền, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Bố Trạch cho rằng, mục tiêu không chỉ là để học sinh biết đến Tuồng bội mà quan trọng hơn là yêu và tự nguyện gắn bó với loại hình nghệ thuật này. Khi thế hệ trẻ thực sự quan tâm và tham gia, Tuồng bội mới có thể được bảo tồn bền vững.
Sự lan tỏa ấy cũng nhận được sự đồng hành từ gia đình. Em Nguyễn Thị Lan Chi (Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn) chia sẻ, bố mẹ rất ủng hộ khi em tham gia lớp học Tuồng bội và luôn động viên tiếp tục sinh hoạt tại câu lạc bộ để góp phần giữ gìn di sản mà cha ông để lại.
Đối với nhiều học sinh, việc học Tuồng bội không chỉ giúp hiểu thêm về văn hóa truyền thống mà còn rèn luyện bản thân. Bộ môn này giúp em tự tin, mạnh mẽ hơn, đồng thời tạo sự tập trung và tinh thần thoải mái trong học tập.
Bên cạnh nghệ thuật biểu diễn, các nghệ nhân còn truyền dạy cho học sinh giá trị của từng loại nhạc cụ. Ông Trần Xuân Minh (thành viên Câu lạc bộ Tuồng bội Khương Hà, tỉnh Quảng Trị) cho biết, tiếng kèn, tiếng nhị trong Tuồng bội có vai trò thể hiện cảm xúc của nhân vật, từ vui tươi, rộn ràng đến ai oán, bi thương. Bên cạnh đó, tiếng trống luôn giữ vị trí đặc biệt bởi gắn liền với từng câu hát, từng cử chỉ, hành động trên sân khấu.
Theo bà Lê Thị Huề (xã Bố Trạch), tình yêu với Tuồng bội còn được thể hiện qua sự gìn giữ những kịch bản quý. Mỗi mùa mưa lũ, dù tài sản có thể bị ngập nhưng những bản tuồng luôn được bà ưu tiên cất giữ ở nơi cao ráo vì nếu kịch bản hư hỏng sẽ rất khó phục dựng và truyền lại cho thế hệ sau.
Khi tiếng trống Tuồng bội vẫn còn vang lên trong các làng quê, khi những học sinh tiếp tục hóa thân vào các nhân vật trên sân khấu, sức sống của loại hình nghệ thuật truyền thống này vẫn được nối dài.
Việc đưa Tuồng bội vào trường học không chỉ góp phần bảo tồn một Di sản Văn hóa phi vật thể mà còn vun đắp niềm tự hào về bản sắc quê hương trong thế hệ trẻ hôm nay./.
“Vẽ mặt” - hồn cốt của nghệ thuật Tuồng
Trong nghệ thuật Tuồng (hát bội), hóa trang (hay “vẽ mặt”) giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Khán giả có thể đọc vị tính cách nhân vật ngay từ cái nhìn đầu tiên về gương mặt của diễn viên.
