Có những tri thức từng được cho đã vĩnh viễn mất đi dưới lớp tro tàn của lịch sử. Thế nhưng, nhờ trí tuệ nhân tạo (AI), một cuộn giấy cói cổ bị thiêu cháy trong thảm họa núi lửa Vesuvius ở Italy cách đây gần 2.000 năm đã bất ngờ được giải mã mà không cần phải mở, thậm chí không cần chạm tay vào hiện vật.
Theo phóng viên TTXVN tại Rome, cuộn giấy mang ký hiệu PHerc. 1667 là một trong khoảng 1.800 bản thảo cổ được phát hiện từ thế kỷ 18 tại thành phố La Mã cổ Herculaneum. Toàn bộ thư viện này từng nằm trong một dinh thự lớn trước khi bị chôn vùi dưới tro núi lửa sau vụ phun trào của Vesuvius năm 79. Đến nay, đây vẫn được xem là thư viện nguyên vẹn duy nhất còn sót lại từ thời Hy Lạp-La Mã cổ đại.
Trải qua hàng chục thế kỷ dưới lớp tro nóng và sức ép của thời gian, những cuộn giấy cói đã bị than hóa hoàn, trở thành những khối đen đặc và vô cùng mong manh. Nhiều nỗ lực mở thủ công trước đây không những không giúp đọc được nội dung mà còn khiến hiện vật bị hư hại, thậm chí vỡ vụn.
Bằng công nghệ quét tia X độ phân giải cao, nhóm nghiên cứu dựng lại từng lớp giấy cuộn bên trong rồi chuyển thành mô hình số để tái tạo bề mặt văn bản. Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất nằm ở chính loại mực viết cổ xưa vốn chỉ được tạo từ than và nước nên gần như hòa lẫn hoàn toàn với phần giấy bị cháy đen.
Thông qua công nghệ nhận diện hình ảnh và học máy, hệ thống AI phân tích những biến đổi rất nhỏ trên bề mặt vật liệu để lần theo dấu vết của từng nét chữ. Những ký tự tưởng đã bị thời gian xóa nhòa dần hiện ra, như thể một tiếng nói từ quá khứ đang được đánh thức.
Tuy phần văn bản còn nguyên vẹn chỉ cao khoảng 8 cm so với kích thước ban đầu (19-24 cm), các nhà nghiên cứu vẫn phục dựng được nội dung còn lại. Nội dung phục dựng là một bản luận thuyết triết học bàn về đạo đức, nghệ thuật và sự hoàn thiện của con người, trong đó có nhắc đến Aristocreo - cháu trai và cũng là học trò của triết gia nổi tiếng của phái Khắc kỷ, Chrysippus.
Từ ngôn ngữ, nội dung và các dấu vết học thuật, giới nghiên cứu cho rằng văn bản được viết vào khoảng thế kỷ 2 trước Công nguyên và mang đậm tinh thần triết học Khắc kỷ.
Thành tựu này là kết quả của nhiều năm hợp tác giữa các trường đại học tại châu Âu, Mỹ cùng sáng kiến toàn cầu Vesuvius Challenge. Đây là dự án được khởi động từ năm 2023 với mục tiêu giải mã các bản thảo cổ bằng công nghệ mới./.
Phát hiện khảo cổ mới về danh tướng d’Artagnan trong "Ba chàng lính ngự lâm"
Sử sách ghi lại rằng d’Artagnan tử trận trong cuộc vây hãm Maastricht năm 1673, nhiều khả năng do trúng đạn súng hỏa mai. Tuy nhiên, nơi an nghỉ cuối cùng của ông từ lâu vẫn là một bí ẩn.
