Cách đây 53 năm, ngày 15/9/1973, Lãnh tụ Cuba Fidel Castro trở thành nguyên thủ quốc gia nước ngoài đầu tiên và duy nhất đến thăm vùng giải phóng miền Nam Việt Nam tỉnh Quảng Trị, khi cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứu nước vẫn diễn ra ác liệt.
Chuyến thăm lịch sử không chỉ thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ của Cuba đối với sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước của Việt Nam mà còn để lại những dấu ấn sâu đậm về một người bạn lớn, chân thành và giàu lòng nhân ái.
Dấu chân giữa vùng đất lửa
Sáng 15/9/1973, Lãnh tụ Fidel Castro đến thăm Cứ điểm 241 Tân Lâm, nay thuộc xã Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị. Khi ấy, chiến trường vẫn còn in đậm dấu tích của những trận đánh ác liệt với xác xe tăng, pháo binh của quân địch bị quân và dân ta phá hủy.
Tại buổi mít tinh ở Cao điểm 241, Lãnh tụ Fidel Castro dành hơn nửa giờ phát biểu, ca ngợi lòng dũng cảm, tinh thần chiến đấu và những chiến thắng oanh liệt của quân và dân Việt Nam; đồng thời khẳng định tình đoàn kết đặc biệt, thủy chung giữa hai dân tộc Việt Nam-Cuba.
Các cán bộ, chiến sỹ tham dự buổi míttinh đã trao tặng Lãnh tụ Fidel Castro lá cờ “Bách chiến Bách thắng” lấp lánh những Huân chương của Đoàn Khe Sanh và Quân giải phóng Trị Thiên-Huế.
Giữa đất lửa còn ngổn ngang dấu tích chiến tranh, Fidel Castro giương cao lá cờ và nói: “Các đồng chí hãy mang lá cờ bách chiến bách thắng này cắm tại Sài Gòn.” Người cũng bày tỏ niềm tin: “Hẹn gặp lại tại Sài Gòn sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng.”
Những lời nói ấy được cất lên giữa chiến trường đã trở thành một trong những biểu tượng bất hủ của tình đoàn kết Việt Nam-Cuba trong thế kỷ XX.
Sau khi dự míttinh tại Cao điểm 241, Lãnh tụ Fidel Castro đến thăm Trụ sở Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ở xã Cam Lộ.
Trong hành trình qua Quảng Trị, Lãnh tụ Fidel Castro còn đến thăm một số điểm ở Đông Hà, căn cứ Dốc Miếu và cầu Hiền Lương.
Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Trị Lê Đức Tiến chia sẻ nếu tình hữu nghị Việt Nam-Cuba được viết nên bằng nhiều dấu mốc lịch sử, Quảng Trị là một trong những nơi những trang sử ấy được viết bằng dấu chân của chính Lãnh tụ Fidel Castro. Ngày 15/9/1973 trở thành dấu mốc đặc biệt trong lịch sử quan hệ hai nước cũng như lịch sử Quảng Trị.
Chuyến thăm diễn ra chỉ ít tháng sau khi Hiệp định Paris được ký kết (27/1/1973), trong khi chiến tranh vẫn còn diễn ra ác liệt. Việc Lãnh tụ Fidel Castro trực tiếp đến vùng giải phóng miền Nam Việt Nam không chỉ là một chuyến thăm ngoại giao mà còn là hành động chính trị có tầm vóc lịch sử, thể hiện sự lựa chọn đứng về phía Việt Nam vào thời điểm đất nước đang cần những người bạn chân thành nhất.
Tại Quảng Trị, Lãnh tụ Fidel Castro tận mắt chứng kiến những dấu tích khốc liệt của chiến tranh, làng mạc bị bom đạn tàn phá, những cây cầu gãy đổ và những mất mát mà quân, dân Việt Nam phải gánh chịu.
Nhưng Lãnh tụ Fidel Castro cũng chứng kiến một điều lớn hơn những đổ nát ấy, đó là ý chí không khuất phục của một dân tộc, niềm tin vào độc lập, thống nhất và khát vọng hòa bình.
Với người dân Quảng Trị, sự hiện diện của Lãnh tụ Cuba giữa vùng đất bom đạn năm ấy là nguồn động viên lớn lao, tiếp thêm niềm tin vào thắng lợi cuối cùng.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, chiến tranh đã lùi xa, Cao điểm 241 Tân Lâm năm xưa nay nằm giữa màu xanh của những cánh rừng cao su, rừng tràm và vùng sản xuất trù phú.
Năm 2012, tượng đài Cứ điểm 241 Tân Lâm được xây dựng, ghi dấu chiến công của quân và dân ta trong trận đánh năm 1972. Công trình trở thành địa chỉ để các cựu chiến binh, người dân và du khách tìm về, tưởng nhớ một thời kỳ lịch sử hào hùng.
Theo thời gian, những khu dân cư ngày càng đông đúc hình thành quanh Cao điểm 241. Con đường dẫn vào khu di tích được thảm nhựa phẳng phiu, hai bên là những ngôi nhà khang trang. Cuộc sống của người dân từng chịu đựng bom đạn chiến tranh nay đã đổi thay, ngày càng no ấm.
Ông Võ Quốc Bảo, ở xã Ái Tử, tỉnh Quảng Trị cho biết đã nhiều lần đến thăm và dâng hương viếng tượng đài Cứ điểm 241 Tân Lâm; đồng thời qua sách báo nhiều lần xem những bức ảnh Lãnh tụ Fidel Castro thăm Cứ điểm 241 Tân Lâm và đặc biệt ấn tượng với hình ảnh vị Lãnh tụ Cuba giương cao lá cờ do quân và dân Việt Nam trao tặng.
Theo ông Bảo, đến thăm tượng đài Cứ điểm 241 Tân Lâm giúp mỗi người hiểu hơn về nơi Lãnh tụ Fidel Castro từng đặt chân đến giữa chiến trường ác liệt, qua đó, cảm nhận sâu sắc hơn tình đoàn kết đặc biệt, thủy chung giữa Việt Nam và Cuba.
Người bạn lớn với tấm lòng nhân hậu
Nếu hình ảnh Fidel Castro giương cao lá cờ “Bách chiến Bách thắng” trở thành biểu tượng của tình đoàn kết chiến đấu Việt Nam-Cuba, câu chuyện Lãnh tụ Fidel Castro dừng đoàn xe để cứu một nữ thanh niên bị thương nặng lại cho thấy một Fidel Castro rất đỗi gần gũi và giàu lòng nhân ái.
Chiều 15/9/1973, khi đoàn xe của Lãnh tụ Cuba Fidel Castro đi qua cầu phao trên sông Bến Hải đã nghe báo cáo có một số thanh thiếu niên bị thương do bom bi phát nổ trong lúc cuốc đất ven đường, đoàn xe lập tức dừng lại. Trong số những người bị thương có dân công Nguyễn Thị Hương.
Bà Nguyễn Thị Hương, 70 tuổi, trú tại phường Đông Hà vẫn nhớ như in buổi chiều định mệnh ấy. Khi đó, bà mới 17 tuổi, cùng đồng đội san lấp hố bom tại Vĩnh Linh để mở đường, một quả bom bi còn sót lại dưới lòng đất bất ngờ phát nổ. Bị nhiều mảnh bi găm vào người, thủng 8 khúc ruột, đứt động mạch chủ và mất nhiều máu, bà rơi vào tình trạng nguy kịch.
Bà Hương kể: “Lãnh tụ Fidel Castro khi nhìn thấy tôi bị thương nặng đã không ngần ngại lệnh cho các bác sĩ trong đoàn xuống sơ cứu, đồng thời nhường chiếc xe ô tô ngoại giao để đưa tôi đến bệnh viện, đồng thời điều xe ra Đồng Hới lấy máu dự trữ để cấp cứu kịp thời.”
Nhờ được cấp cứu kịp thời, bà đã vượt qua cửa tử. Sau khi trở về Cuba, Lãnh tụ Fidel Castro vẫn thông qua các đoàn ngoại giao gửi lời thăm hỏi, thuốc men giúp bà tiếp tục điều trị, hồi phục sức khỏe.
“Nếu không có sự quan tâm và quyết định của Lãnh tụ Fidel Castro ngày hôm ấy, có lẽ tôi đã mãi mãi nằm lại ở tuổi 17,” bà Hương xúc động nói.
Hơn 50 năm qua, ký ức về vị Lãnh tụ Cuba đã trở thành một phần không thể phai mờ trong cuộc đời bà. Bà Hương luôn tự hào vì mình là người được Fidel Castro trực tiếp cứu sống và coi đó là động lực để sống tốt, đồng thời nhắc nhở con cháu luôn ghi nhớ công ơn của vị Lãnh tụ kính yêu.
Tình cảm Lãnh tụ Fidel Castro dành cho Việt Nam không dừng lại ở những lời nói hay nghi lễ ngoại giao mà được thể hiện bằng những hành động cụ thể và sự ủng hộ nhất quán của Cuba đối với Việt Nam cũng như Quảng Trị trong những năm tháng khó khăn nhất.
Với sự hỗ trợ của Cuba, cầu treo Bến Tắt trên thượng nguồn sông Bến Hải được xây dựng năm 1974, góp phần bảo đảm giao thông, vận chuyển hàng hóa, vũ khí, lương thực phục vụ chiến trường miền Nam trên tuyến đường Hồ Chí Minh.
Sau chiến tranh, cầu tiếp tục phục vụ đời sống người dân và được xếp hạng Di tích Quốc gia năm 1986, hiện là một trong những di tích thành phần của Di tích quốc gia đặc biệt Đường Hồ Chí Minh.
Bệnh viện Hữu nghị Việt Nam-Cuba Đồng Hới cũng là biểu tượng tiêu biểu của tình đoàn kết ấy. Công trình là kết tinh của tình cảm và sự sẻ chia mà nhân dân Cuba dành cho Việt Nam, đến nay tiếp tục phục vụ người dân.
Tại xã Đakrông có “Đoạn đường Hữu nghị Việt Nam-Cuba”, nơi Hội Trường Sơn Việt Nam xây dựng lại bia lưu niệm ghi nhớ sự giúp đỡ của Chính phủ và nhân dân Cuba trong xây dựng tuyến Đường Hồ Chí Minh Đông Trường Sơn.
Đối với Quảng Trị, gìn giữ ký ức về Lãnh tụ Fidel Castro không chỉ là tri ân quá khứ mà còn là trách nhiệm đối với tương lai. Năm 2018, tỉnh Quảng Trị xây dựng và đưa vào sử dụng Công viên Fidel tại phường Đông Hà. Đây là công viên đầu tiên ở Việt Nam mang tên Lãnh tụ Fidel Castro.
Có mặt tại Công viên Fidel, em Trần Ngọc Huyền Trân, học sinh Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Quý Đôn chia sẻ, từ khi còn nhỏ, cái tên Fidel Castro đã trở nên quen thuộc và gần gũi với thế hệ trẻ. Những hình ảnh, thước phim và câu chuyện về vị lãnh tụ Cuba với giọng nói, dáng đi mạnh mẽ, nụ cười nồng hậu, bộ quân phục màu xanh ô-liu và hình ảnh Lãnh tụ Fidel Castro tại công viên mang tên mình giữa lòng Đông Hà đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ.
Tình cảm sâu sắc mà Lãnh tụ Fidel Castro dành cho Việt Nam và Quảng Trị đã vượt qua giới hạn địa lý, trở thành di sản tinh thần quý báu được các thế hệ đi trước gìn giữ và trao truyền. Thế hệ trẻ hôm nay có trách nhiệm tiếp tục học tập, rèn luyện, tăng cường giao lưu, kết nối với thanh niên Cuba, qua đó, góp phần vun đắp và viết tiếp những trang mới trong quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam-Cuba.
Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Trị Lê Đức Tiến khẳng định đối với Việt Nam, Fidel Castro là một người bạn lớn. Đối với Cuba, ông là một lãnh tụ vĩ đại. Còn đối với Quảng Trị, Lãnh tụ Fidel Castro là ký ức sống động của những năm tháng đất nước đứng giữa chiến tranh và hòa bình.
Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Quảng Trị nguyện tiếp tục gìn giữ, vun đắp và phát huy di sản quý báu mà Chủ tịch Hồ Chí Minh và Lãnh tụ Fidel Castro đã dày công xây dựng; tiếp tục đưa tình hữu nghị đặc biệt Việt Nam-Cuba ngày càng đi vào chiều sâu, thiết thực và hiệu quả.
Để mỗi người dân Quảng Trị hôm nay và mai sau, mỗi người dân Việt Nam, mỗi người bạn Cuba khi đứng trước tượng đài Fidel Castro tại nơi đây đều có thể cảm nhận một điều: Có một tình bạn đã vượt qua khoảng cách nửa vòng trái đất; có một tình hữu nghị đã vượt qua bom đạn chiến tranh. Có một tình đồng chí đã vượt qua thử thách của thời gian. Và có một Quảng Trị sẽ mãi mãi là một trong những địa chỉ thiêng liêng lưu giữ ký ức về tình hữu nghị đặc biệt ấy./.
Người dân Quảng Trị nhớ mãi ân tình của “người bạn lớn” Fidel Castro
Quảng Trị mãi là địa chỉ lưu giữ ký ức thiêng liêng về tình hữu nghị Việt Nam-Cuba, để câu chuyện về lãnh tụ Fidel Castro và tình cảm ông dành cho Việt Nam tiếp tục được kể lại cho thế hệ sau.
