Già làng K’Ngul, 77 tuổi, là nghệ nhân ưu tú và là người có uy tín trong cộng đồng Mạ tại Bon Ting Wel Đơm (nay là tổ dân phố Đắk Nia, phường Đông Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng).
Hàng chục năm nay, ông là người đi đầu trong gìn giữ các phong tục, nghi lễ truyền thống của người Mạ, cũng là người tiên phong giới thiệu các giá trị văn hóa đặc sắc ấy đến du khách gần xa.
“Linh hồn” của hội Xuân Liêng Nung
Đến hẹn lại lên, cứ mỗi đầu Xuân Năm mới, hội Xuân Liêng Nung tại xã Đắk Nia, thành phố Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông (cũ), nay là phường Đông Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng lại được tổ chức sôi nổi với hàng nghìn du khách gần xa tham dự. Đây là lễ hội truyền thống tái hiện các phong tục, nghi lễ của người Mạ và được xem là hội Xuân lớn nhất được tổ chức hàng năm trong cộng đồng các dân tộc thiểu số phía Tây tỉnh Lâm Đồng.
Giữa không gian truyền thống hội Xuân Liêng Nung với các nghi thức như Lễ Cúng mừng lúa mới, Lễ đón bạn, lễ cúng Rẫy..., già làng K’Ngul xuất hiện với dáng vẻ quắc thước, rắn rỏi để tiến hành các nghi lễ truyền thống.
Ông xuất hiện và trở thành trung tâm của các lễ hội, nơi du khách gần xa và cộng đồng người Mạ bản địa phía Tây Lâm Đồng đang chăm chú quan sát, ngắm nhìn và dõi theo bằng những ánh mắt tò mò, ngưỡng mộ các giá trị văn hóa truyền thống độc đáo của dân tộc mình.
Theo già làng K’Ngul, hàng trăm năm nay, hàng năm bà con người Mạ đều tổ chức các lễ hội. Đây là dịp để tạ ơn trời đất, cầu cho mưa thuận gió hòa, sức khỏe dồi dào, mùa màng bội thu, cũng là dịp để gắn kết tình nghĩa bà con trong Bon làng và giữa các Bon làng với nhau...
Từ khi thành lập tỉnh Đắk Nông vào năm 2004, năm nào Hội Xuân Liêng Nung cũng được tổ chức, đây là dịp để bà con ôn lại, phục dựng lại, diễn tấu lại các giá trị văn hóa truyền thống.
“Đối với mình, Hội Xuân Liêng Nung vừa là dịp để con cháu người Mạ thấy được, biết được, học được các giá trị văn hóa truyền thống của ông bà và các thế hệ đi trước. Đây cũng là dịp để giới thiệu các nghi thức, nghi lễ, lễ hội đặc sắc của dân tộc mình đến với du khách gần xa,” già làng K’Ngul chia sẻ thêm.
Bề dày thành tích và kỳ vọng gìn giữ các giá trị truyền thống người Mạ
Năm nay 77 tuổi, già làng K’Ngul sống cùng con, cháu trong căn nhà ven Quốc lộ 28, đoạn qua tổ dân phố Đắk Nia, phường Đông Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng. Ngôi nhà của ông có thể được coi là một bảo tàng nhỏ với rất nhiều hình ảnh về các lễ hội truyền thống của người Mạ, về nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng… và rất nhiều bằng khen từ trung ương tới địa phương trao tặng cho người nghệ nhân tài hoa này.
Điển hình nhất, vào năm 2019, ông K’Ngul được Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, ghi nhận ông là một nghệ nhân trình diễn nghệ thuật dân gian, tập quán xã hội và tín ngưỡng của tỉnh Đắk Nông. Đồng thời, Chủ tịch nước cũng ghi nhận ông K’Ngul đã có cống hiến xuất sắc trong gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.
Liên quan tới các cống hiến của già làng K’Ngul đối với tỉnh Đắk Nông, năm 2005, ông được Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Đắk Nông tặng bằng khen vì những thành tích xuất sắc trong công tác vận động quần chúng.
Đến năm 2024, ông là một trong các nghệ nhân được Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Đắk Nông tặng bằng khen vì đã có nhiều thành tích xuất sắc, góp phần vào sự phát triển của tỉnh Đắk Nông nhân dịp 20 năm ngày tái lập tỉnh (2004-2024).
Trao đổi với chúng tôi, già làng K’Ngul cho biết mong mỏi lớn nhất của ông hiện nay là các giá trị văn hóa truyền thống, cả về vật chất lẫn tinh thần của đồng bào Mạ tiếp tục được bảo tồn, gìn giữ.
“Tôi mong ngành văn hóa thông tin, địa phương tiếp tục hỗ trợ, giúp đỡ bà con bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Mong người trẻ tiếp tục quan tâm, lắng nghe và gìn giữ các giá trị văn hóa của đồng bào mình,” già làng K’Ngul chia sẻ thêm.
Ông K Sung, Trưởng bon Ting Wel Đơm (cũ), cho biết Bon có 419 hộ dân với 1.068 nhân khẩu. Đây là Bon truyền thống của người Mạ có lịch sử hình thành, sinh sống ổn định hàng trăm năm nay. Đây là vùng đất đai màu mỡ, mưa thuận gió hòa, nguồn nước dồi dào và ít bị thiên tai, bão lũ.
Nhờ sự hỗ trợ của Nhà nước, từ đầu tư cơ sở hạ tầng (điện, đường, trường, trạm) và các chính sách hỗ trợ phát triển nhà ở, đầu tư cho các mô hình sinh kế, hướng dẫn bà con làm ăn nên đời sống bà con người Mạ tại đây đều khá giả. Bà con đều đã có nhà cửa kiên cố, đất đai, nương rẫy trồng cà phê, hồ tiêu... cho thu nhập ổn định, nhiều hộ vươn lên khấm khá.
Mong muốn của bà con bon Ting Wel Đơm là Nhà nước sẽ tiếp tục có các chính sách hỗ trợ bà con gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, phục dựng các lễ hội, nghi lễ để người Mạ tiếp tục bảo tồn văn hóa của dân tộc mình, đồng thời giới thiệu, quảng bá tới các du khách gần, xa về một cộng đồng, một vùng đất hiền hòa, mến khách ở khu vực Nam Tây Nguyên./.
Theo Ủy ban Dân tộc, Người Mạ (còn gọi là Châu Mạ, Chô Mạ, Chê Mạ) là cư dân sinh tụ lâu đời ở Nam Tây Nguyên với dân số hơn 50.000 người (số liệu tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019).
Người Mạ sống thành từng làng (thường gọi là Bon) với một khu vực đất đai riêng biệt trên các cao nguyên Bảo Lộc, Di Linh, Ðạ Tẻh, M’Nông thuộc lưu vực sông Ðồng Nai (nay thuộc địa giới hành chính tỉnh Lâm Ðồng).
