Việc cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán được kỳ vọng sẽ hạn chế mức độ tiếp xúc của người dân, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên với các sản phẩm thuốc lá. Đây là chính sách có mục tiêu y tế công cộng rõ ràng, tuy nhiên các chuyên gia cho rằng về tính khả thi vẫn cần có phương thức tiếp cận thấu đáo hơn.
Tại dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Bộ Y tế đề xuất các cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá thông thường không được trưng bày sản phẩm hoặc hình ảnh thuốc lá dưới bất kỳ hình thức nào.
Đề xuất này thể hiện định hướng tăng cường phòng ngừa, hạn chế mức độ tiếp xúc của người dân với hình ảnh thuốc lá và từng bước hoàn thiện các biện pháp kiểm soát tại điểm bán. Tuy nhiên, từ tác động làm giảm mức độ nhìn thấy sản phẩm đến kết quả cuối cùng là giảm tỷ lệ hút thuốc còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như giá bán, thu nhập, kiểm soát độ tuổi, môi trường xung quanh, khả năng tiếp cận sản phẩm và hiệu quả thực thi pháp luật.
Đặc biệt, thị trường thuốc lá không chỉ gồm các sản phẩm được kinh doanh tại những điểm bán hợp pháp. Thuốc lá nhập lậu, hàng giả và hàng không rõ nguồn gốc vẫn được phân phối qua nhiều kênh phi chính thức, không tuân thủ quy định về giấy phép, cảnh báo sức khỏe, chất lượng sản phẩm và nghĩa vụ thuế. Vì vậy, chính sách cấm trưng bày cần được đặt trong một bài toán rộng hơn, đó là làm thế nào để siết chặt thị trường hợp pháp mà không tạo thêm khoảng trống cho thị trường bất hợp pháp mở rộng.
Bài toán kiểm soát nguồn cung bất hợp pháp?
Cơ chế tác động của lệnh cấm trưng bày tương đối rõ, khi sản phẩm không còn hiện diện công khai tại quầy bán, người tiêu dùng, đặc biệt là người chưa hút thuốc, sẽ ít tiếp xúc hơn với hình ảnh bao bì và thương hiệu. Điều này có thể làm giảm sự chú ý, giảm hành vi mua bộc phát và hạn chế quá trình bình thường hóa việc sử dụng thuốc lá.
Tuy nhiên, đối với những người đang hút thuốc, nhu cầu mua sản phẩm không tất yếu mất đi ngay khi bao thuốc được đưa ra khỏi tầm mắt. Nếu sản phẩm hợp pháp vẫn được cung cấp thuận tiện, có nguồn gốc minh bạch và được quản lý chặt chẽ, giao dịch có thể tiếp tục diễn ra trong khuôn khổ pháp luật. Ngược lại, nếu việc mua hàng tại điểm bán hợp pháp trở nên phức tạp hơn trong khi các kênh không chính thức vẫn dễ tiếp cận, rẻ hơn hoặc ít bị kiểm soát hơn, một bộ phận nhu cầu có thể dịch chuyển ra ngoài hệ thống được quản lý.
Trên thực tế, Việt Nam có hệ thống bán lẻ rộng và phân tán, gồm siêu thị, chuỗi cửa hàng tiện lợi, cửa hàng tạp hóa, hộ kinh doanh gia đình cùng nhiều điểm bán nhỏ tại khu vực nông thôn, vùng ven và biên giới. Điều kiện về mặt bằng, nhân sự, công nghệ và năng lực tiếp cận pháp luật giữa các nhóm điểm bán rất khác nhau.
Vì vậy, cấm trưng bày không chỉ là việc đưa bao thuốc xuống dưới quầy. Theo các chuyên gia, quy định mới có thể kéo theo việc bố trí lại khu vực bán hàng, bổ sung tủ hoặc vật dụng che phủ, xây dựng danh mục sản phẩm, thay đổi thao tác phục vụ, đào tạo người bán và điều chỉnh quy trình kiểm tra của cơ quan chức năng. Do đó, việc yêu cầu đầu tư tủ chứa, vật dụng che phủ chuyên dụng và quy trình bán hàng mới để đáp ứng lệnh cấm trưng bày thuốc lá, cũng sẽ tạo gánh nặng tuân thủ tổng thể đối với một hộ kinh doanh nhỏ, vốn đã có biên lợi nhuận mỏng, điều này về lâu dài có thể phần nào ảnh hưởng đến các chỉ tiêu khác về kinh tế xã hội.
Trong khi đó, mạng lưới phân phối thuốc lá lậu không phải tuân theo bất kỳ yêu cầu nào trong số này. Khi khoảng cách chi phí và rủi ro tuân thủ giữa kênh hợp pháp và kênh phi chính thức càng lớn, động lực kinh tế để một bộ phận không nhỏ hộ kinh doanh nhỏ, đặc biệt tại khu vực biên giới, nông thôn hoặc nơi độ phủ giám sát còn hạn chế, dịch chuyển một phần hoạt động sang kinh doanh hàng không hóa đơn, trong đó có thuốc lá lậu, hàng giả, sẽ càng làm chệch hướng kết quả của chính sách.
Các chuyên gia cho rằng đây không phải là lý do để trì hoãn chính sách, mà là một biến số cụ thể nên được đưa vào phần đánh giá tác động, theo đúng tinh thần đối với một chính sách đúng về chủ trương song cần có lộ trình phù hợp với năng lực thực thi và nên bắt đầu từ những gì đã được kiểm chứng khả thi trước khi áp dụng.
Một hướng đi cân bằng
Báo cáo đánh giá tác động của Bộ Y tế đã ghi nhận nhiều bằng chứng quốc tế tích cực về hiệu quả giảm hút thuốc của chính sách cấm trưng bày, tuy nhiên khía cạnh lượng hóa cần tương đồng với năng lực kiểm soát nguồn cung bất hợp pháp có theo kịp tốc độ siết chặt kênh bán lẻ hợp pháp hay không. Thêm vào đó, hộ kinh doanh nhỏ có đủ nguồn lực để chuyển đổi hay không.
Theo kinh nghiệm từ Anh, Malaysia và khu vực ASEAN cho thấy siết chặt bán lẻ hợp pháp trước khi năng lực kiểm soát biên giới được cải thiện và chế tài xử lý buôn lậu được nâng lên có thể không đạt được mục tiêu kiểm soát tác hại thuốc lá như kỳ vọng. Một số kinh nghiệm quốc tế được báo cáo đánh giá tác động của Bộ Y tế dẫn chứng, như Singapore cho thấy điểm chung là quá trình chuẩn bị dài, có tham vấn kỹ với kênh bán lẻ và lộ trình áp dụng khả thi mới là yếu tố quyết định thành công, không kém phần quan trọng so với bản thân nội dung cấm.
Trên tinh thần đó, việc bắt buộc áp dụng lệnh cấm toàn diện đối với hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá, cần có một số điều kiện đi kèm có thể giúp chính sách này đạt hiệu quả cao hơn mà không phát sinh rủi ro ngoài ý muốn. Đó là xây dựng lộ trình thực thi có tham vấn và đủ thời gian chuyển đổi cho hộ kinh doanh nhỏ, tương tự cách tiếp cận “việc nào khả thi thì làm trước." Cụ thể, đầu tư song song cho hệ thống truy xuất nguồn gốc và tem thuế số để phân biệt rõ hàng hợp pháp với hàng lậu. Thêm vào đó, lực lượng chức năng cần tăng cường phối hợp liên ngành giữa hải quan, quản lý thị trường, bộ đội biên phòng và lực lượng công an tại các tuyến biên giới trọng điểm trước hoặc cùng lúc với thời điểm áp dụng lệnh cấm. Ngoài ra, cơ quan quản lý cần rà soát để tránh chi phí tuân thủ chồng chất giữa các quy định mới ban hành gần nhau, như hóa đơn điện tử và yêu cầu trưng bày, vượt quá năng lực hấp thụ của khu vực bán lẻ nhỏ./.
Khi giới thiệu chính sách quản lý mới đối với thị trường thuốc lá hợp pháp, thuốc lá lậu là một biến số không thể xem nhẹ.
Theo Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, thuốc lá nhập lậu, đặc biệt là một số nhãn phổ biến trên thị trường, chiếm hơn 14% thị phần trong nước. Một số sản phẩm nhập lậu được ghi nhận có hàm lượng Tar và Nicotine cao, như JET có Tar 19,6mg và Nicotine 2,1mg; HERO có Tar 18,9mg và Nicotine 2mg, vượt đáng kể so với ngưỡng theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mới.
Đây là vấn đề vừa liên quan đến sức khỏe cộng đồng, vừa liên quan đến hiệu quả quản lý thị trường. Thuốc lá lậu không tuân thủ đầy đủ yêu cầu về cảnh báo sức khỏe, tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc và nghĩa vụ thuế. Nếu sản phẩm hợp pháp bị hạn chế hiện diện và nhận diện tại điểm bán, trong khi hàng lậu vẫn có thể tiếp cận người tiêu dùng qua kênh phi chính thức, chính sách có thể tạo thêm thách thức cho mục tiêu kiểm soát thị trường.
Một chính sách kiểm soát hiệu quả phải thực sự tránh được việc tuân thủ trở nên phức tạp hơn đối với các điểm bán hợp pháp, đặc biệt là hộ kinh doanh nhỏ.
Tây Ninh triệt phá vụ vận chuyển 15.500 bao thuốc lá ngoại nhập lậu
Các lực lượng chức năng triệt phá thành công một vụ vận chuyển thuốc lá ngoại nhập lậu, không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc xuất trên địa bàn biên giới xã Đông Thành, Tây Ninh.
